Хоңкоңдики намайиш «топилаң» ға айланди

Ихтиярий мухбиримиз әкрәм
2019-06-13
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Хоңкоңда һөкүмәтниң «қачқунлар низамиға түзитиш киргүзүши» гә қарши елип берилған милйон кишилик намайишта һөкүмәт баш штаби йиғилған намайишчилар. 2019-Йили 12-июн.
Хоңкоңда һөкүмәтниң «қачқунлар низамиға түзитиш киргүзүши» гә қарши елип берилған милйон кишилик намайишта һөкүмәт баш штаби йиғилған намайишчилар. 2019-Йили 12-июн.
AP

Йәрлик һөкүмәт хоңкоңдики намайишчиларниң қаршилиқини «һакимийәткә қарши пиланлиқ топилаң,» дәп атиди.

13-Июндики хәлқара хәвәрләрдин мәлум болушичә, 9-июн хоңкоңда башланған «қачқунлар низамиға түзитиш киргүзүш» кә қарши намайиш җәрянида һазирға қәдәр һәр хил көләмдики сүркилишләр барлиққа кәлгән болсиму, чоң вәқә йүз бәрмигән. Әмма 12-июнға кәлгәндә намайиш кәскин тоқунушқа айланған.

12-Июн намайишчилар «қачқунлар низамиға түзитиш киргүзүш» ни әмәлдин қалдурушни тәләп қилип хоңкоң һөкүмитиниң қанун турғузуш комитетини қоршивалған болуп, бу йәрдә йүз бәргән сақчилар билән намайишчилар арисидики тоқунушта аз дегәндә 72 адәм яриланған. Сақчилар намайишчиларға яш аққузуш бомбиси, «банан бомба» қатарлиқларни атқан. Намайишчилар хиш-кесәк, ботулка қатарлиқлар билән җаваб қайтурған.

Хоңкоң алаһидә мәмури райониниң башлиқи лин жеңйө 12-июн ахбарат васитилиригә қилған сөзидә бу намайиш сәвәблик «қачқунлар низамиға түзитиш киргүзүш» ни әмәлдин қалдурмайдиғанлиқи билдүрүш билән биргә бу тоқунушни «пиланлиқ топилаң» дәп атиған.

«Фирансийә авази» ниң 13-июн бу һәқтә елан қилған мақалисидә тилға елинишичә, намайишниң «пиланлиқ топилаң» дәп баһалиниши бир хәтәрниң алдин сигнали болуп һесаблинидикән. Хитайниң өз заманидики дөләт рәиси диң шявпиң 1989-йили 6-айдики тйәнәнмен оқуғучилар намайишини «байриқи рошән һалдики әксийәтчил топилаң» дәп атиғандин кейин, «4-июн тйәнәнмен қирғинчилиқи» йүз бәргән.

Уйғур көзәткүчиләрниң қаришичә, хитай һакимийитиниң һәрқандақ шәкилдики наразилиқ паалийәтлирини «топилаң» дәп атап бастуруш әнәниси узун йиллиқ тарихқа игә болуп, 1981-қәшқәрдә йүз бәргән «30-өктәбир вәқәси», 1985-йили вә 1988-йили үрүмчидә йүз бәргән алий мәктәп оқуғучилириниң тинч намайишлириниму өз вақтида «әксилинқилабий топилаң» дәп атиған иди. Д у қ ниң муавин рәиси пәрһат муһәммиди әпәнди бу һәқтики қарашлирини баян қилип өтти.

Мақалида баян қилинишичә, хоңкоң алаһидә мәмурий районлуқ һөкүмәтниң һәр бир қәдими гәрчә җуңнәнхәйниң назарити астида туруватқан, «қачқунлар низамиға түзитиш киргүзүш» әслидә бейҗиң һөкүмитиниң буйруқи болсиму, лекин хоңкоң йәрлик һөкүмитиниң хәлқниң авазиға қулақ селиш әнәнисигә қилчә риайә қилмаслиқи вәзийәтниң хәтәрлик бир ақивәткә елип баридиғанлиқиниң бешарити икән.

Хоңкоңдики намайиш немә үчүн тинч шәкилдики наразилиқтин «топилаң» ға айлинип кетиду?

«Хәтәр башта, хоңкоң һөкүмити немишқа алди-арқиға дәссәп контроллуқини йоқитип қойиду?» намлиқ мәзкур мақалида илгири сүрүлүшичә, лин җеңйөниң хәлқниң наразилиқиға қаримай «қачқунлар низамиға түзитиш киргүзүш» ни давамлаштурмақчи болғанлиқи намайишчиларниң ғәзәплирини қозғиған асасий амил болсиму, намайишниң топилаңға айлинип кетишиниң йәнә бәзи муһим сәвәблири бар икән. Бу сәвәбләр мундақ баян қилиниду:

Бири, 2014-йили йүз бәргән «мәркәзни ишғал қилиш» намайишиниң асасий мәқсити «хоңкоңлуқлар өзлириниң алаһидә район башлиқини, парламент әзалирини өзи сайлаш, бейҗиңниң арилишишини рәт қилиш» тин ибарәт болуп, тинчлиқ шәклидә елип берилған бу намайиш мәғлуп болған һәмдә намайишни тәшкиллигән «хоңкоңлуқларниң виҗдани» дәп қаралған 3 киши бейҗиң һөкүмитиниң тәлипи бойичә қамақ җазасиға учриған. Хоңкоңлуқлар бу ғәзәп-нәпрәтлирини йүрикидә сақлап кәлгән.

Иккинчиси, 2015-йили хоңкоңдики тоңлувән китабханисиниң хизмәтчиси гуй минхәй «ши җинпиңниң ашнилири» намлиқ китабни нәшр қилмақчи болғанлиқи үчүн хитай сақчилири тәрипидин хоңкоңда тутқун қилинип бейҗиңға елип кетилгән. Узун өтмәй у хитай мәркизи телевизийә қанилида оттуриға чиқип «гунаһини төвә қилиш» қа мәҗбурланған. Китабхана хоҗайини лин роңҗи хитай бихәтәрлик күчлириниң бесимиға чидимай тәйвәңә қечип берип панаһлиқ тилигән. Хитай сақчилириниң хоңкоң мәмурий райониға бесип кирип халиғанчә адәм тутуши хоңкоңлуқларни қаттиқ әндишигә салған. Мубада «қачқунлар низамиға түзитиш киргүзүш» йолға қоюлса, хитайниң бу хилдики тутқун қилиш һәрикәтлири әвҗигә чиқидикән. Хоңкоңлуқлар буниңдин кейин я ағзини чиң юмуп яшашқа яки вәһимә ичидә һаят көчүрүшкә мәҗбур болидикән. Компартийәни тәнқидләйдиған, өктичи идийәләрдә болидиған әркинликниң излири бу тупрақта тамамән өчидикән.

Үчинчиси, 2003-йили хоңкоңлуқлар «асасий қанунниң 23-маддисиға түзитиш киргүзүш» кә қарши зор көләмлик намайиш елип барған болуп, хитай һакимийити у чағда хәлқниң күчлүк наразилиқини нәзәргә елип бу пиланидин ваз кечишкә мәҗбур болған. Әмма бүгүнки күндә хитай бихәтәрлик күчлири хоңкоңда вә хитайниң ичидә сиясий сәвәбләр билән қолға елинғанларға мәмурий җинайәтләрни артип халиғанчә җазалаватқан болуп, хоңкоңлуқларни әң қаттиқ әндишигә селиватқини дәл бу нуқта икән. Мубада «қачқунлар низамиға түзитиш киргүзүш» йолға қоюлса, хоңкоңдики өктичиләр, кишилик һоқуқ паалийәтчилиригә һәр хил ойдурма мәмурий җинайәтләр артилип хитайға елип кетилидикән вә қаттиқ җазалинидикән.

«Германийә авази» ниң мунасивәтлик баянида, 12-июн хоңкоң алаһидә мәмурий райониниң башлиқи лин жеңйөниң бу қетимқи намайишни «чәтәл күчлири билән хоңкоңдики бөлгүнчиләр бирлишип тәшкиллигән, әгәр биз уларға йол қойсақ, келәчәктики хоңкоңни хоңкоңлуқлар әмәс, чәтәлликләр идарә қилиду» дәп, мәсулийәтни чәтәлликләргә артип қоюватқанлиқи илгири сүрүлгән.

Җәнубий моңғулийә мустәқиллиқ һәрикитиниң германийәдики вәкили тәмсилтониң илгири сүрүшичә, хитай һакимийити уйғурлар, тибәтләр, җәнубий моңғулийәликләргә селиватқан зулум вә бесимни әмди хоңкоңлуқларға тәдбиқлаватқан болуп, хоңкоңниңму йеқин кәлгүсидә хитайниң адәттики бир өлкисигә айлинип қелиш еһтималлиқи юқири икән.

Тәйвән президенти сәй йиңвен 12-июн мәтбуатқа қилған сөзидә «демократийә вә әркинликни қоллайдиған пүтүн дуня хәлқиниң хоңкоң намайишчилири билән биргә икәнликини» ипадә қилған.

Бүгүн 13-июн хоңкоңдики намайиш бесиққан. Хоңкоң кочилири сүкүткә чөмгән. Хәвәрләрдә әскәртилишичә, хоңкоң һөкүмити 14-июнғичә хизмәт тохтатқанлиқи тоғрисида уқтуруш чиқарған. Йәнә бир қетимлиқ намайишниң қачан башлинидиғанлиқи яки бу қетимқи намайиш сәвәблик хитай һакимийитиниң қанчилик хоңкоңлуқларни қолға алидиғанлиқини һазирчә пәрәз қилиш тәскән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт