Sayahet sen'iti: xitayning Uyghurlargha qarshi kürishi heqqide söhbet (1)

Muxbirimiz eziz
2019-08-29
Élxet
Pikir
Share
Print
Washin'gton döletlik uniwérsitétining léktori, yétiliwatqan Uyghurshunas derén baylér.
Washin'gton döletlik uniwérsitétining léktori, yétiliwatqan Uyghurshunas derén baylér.
Photo: RFA

Yawropa we bashqa jaylarda "Islam wehimisi" ning sayiliri közge chéliqiwatqan, amérikaning jenubiy qismida qanunsiz halda amérika chégrasidin ötüshke urunuwatqan méksikaliqlarning tutqun qilinishi axbarat sehipiliridin yer éliwatqanda Uyghur diyaridiki "Islam esebiylikige qarshi turush" namida dawam qiliwatqan siyasiy heriketlerning dunyawi éqimdiki bu hadisiler bilen qandaq baghlinishi barliqi gherb dunyasidiki bir qisim kishilerni qiziqturiwatliqi melum. Ene shu ehwalni közde tutup awstraliyediki dangliq axbarat wasitilirining biri bolghan "Xushka xewerliri" doktor derrin baylér bilen bir yérim sa'etlik radi'o söhbiti ötküzdi.

Washin'gton döletlik uniwérsitétining léktori, yétiliwatqan Uyghurshunas derén baylér Uyghur diyaridiki siyasiy basturushning boran-chapqunliri bashliniwatqan waqitta Uyghur jem'iyitini tekshürüsh üchün ashu makan'gha ayaq basqan gherb alimlirining axirqisi hésablinidu. U bu qétimqi söhbetning eziz méhmini bolush süpiti bilen deslep bolup Uyghurlar heqqide qisqiche chüshenche bérishke teklip qilindi. 

Derrin baylér Uyghurlarning qandaq xelq ikenliki hemde ularning ottura asiya we xitay iqlimi bilen qandaq munasiwette ikenliki heqqide söz qilip mundaq dédi: "Uyghurlar hazir xitayning gherbiy shimali qismida yashawatqan, 11-12 milyonche nopusqa ige bir türkiy xelq. Ular türkiy tilda sözlishidu. Uyghurlarning islam dinini qobul qilip musulman bolghinigha az dégendimu ming yil boldi. Uyghurlarning ejdadliri bolsa mushu rayonning yerlik ahalisidur. Bu tarix miladidin burunqi 2-esirgiche bolghan tarixiy dewrlergiche bérip yétidu. Shu waqitlarda mushu rayonda sak, toxri, soghdi qatarliq qedimiy xelqler birge yashighan. Bir bölük Uyghurlar miladi 9-esirde mongghuliye yayliqidin bu jaygha köchüp kélip, hazirqi turpan etrapida makanlashqan. Pütkül rayondiki xelqning hazirqi nami bolghan 'Uyghur' sözi bolsa ene shu Uyghurlarning namidin kelgen. Qisqiche qilip éytqanda Uyghurlar mushu rayonning heqiqiy yerlik ahalisidur. Ular özlirining uzaq ötmüsh tarixida türkiy tilliq qowmlar we iran tilliq ahaliler bilen medeniyet alaqiside bolup kelgen. Shu sewebtinmu bügünki Uyghurlar ottura asiyadiki türkiy xelqler bilen, bolupmu özbekler bilen bekmu yéqin munasiwetke ige, yene bir yaqtin ularning hemmila nersisi yerlik tarix we islam dini bilen chemberchas baghlinip ketken. Bu jehette ular xitayning bashqa ölkiliridin asman-zémin perq qilidu."

Uyghurlar we ularning qoshniliri heqqide söz bolghanda Uyghurlar bilen bashqa türkiy xelqlerning munasiwiti otturigha chiqti. Derrin baylér sheherleshken Uyghurlar bilen köchmen charwichiliq hayatini dawam qiliwatqan qirghizlar, qazaqlarning ejdad we tarix jehette bir-birige qérindash ikenlikini, peqet kéyinki waqitlardiki siyasiy menpe'etler teqsimatining éhtiyaji sewebidin ularning parche-parche xelqlerge ayriwétilgenlikini sözlep ötti. 

Xitaylar bilen bolghan munasiwetke kelgende u mundaq dédi: "1949-Yilidin ilgiri Uyghurlar asasen özi bilen özi yashighan, désekmu bolidu. Chünki bu waqitta ular bilen xitay otturisida mewhum tosuqlar köplep mewjut bolghan. Özlirini türkiy musulmanlar, dep qarap kelgen bu Uyghurlar özlirini özliri yashawatqan bostanliqlarning nami boyiche 'xotenlikler', 'qeshqerlikler' dégendek namlarda atashqa adetlen'gen idi. Emma bu waqitta mutleq köp sandiki Uyghurlar xitaylar bilen biwasite alaqide bolup baqmighan, yene kélip ular körgen xitaylar qandaqtur esker yaki emeldar dégendek kishiler bolghachqa Uyghurlarning hayatliq da'iriside xitay amili mewjut emes idi. Bu waqitlarda Uyghurlarning nopusi rayonning omumiy nopusida mutleq köp sanliqni teshkil qilatti. Tarim wadisida bolsa taki buningdin ottuz yilche ilgiriki waqitlardimu Uyghurlarning nopusi 95 pirsentni teshkil qilip kelgen. Shunga Uyghurlar özliri tughulup chong bolidighan medeniyet chembirikide xitay bilen bolghan munasiwet toghrisida anche-munche anglighan bolsimu ariliqning yiraqliqi tüpeylidin mutleq köp qisim kishiler xitaygha bérish imkanigha ige emes idi."

Shuningdin kéyin Uyghurlar diyari xitayning bir ölkisige aylandurulghandin kéyin 1950-yillardin bashlap hemmila nersining özgirishke bashlighanliqi, xitaylarning Uyghurlargha aptonomiye hoquqi bérish we ularni "Yéngi zaman'gha yürüsh qildurush" namida Uyghurlarni "Koniliqqa qarshi küresh qilish" qa teshkilligenliki, buning bilen Uyghurlarning en'eniwi medeniyet sistémisining bir qétim ajizlashturulghanliqi, Uyghurlarning kimlik we diniy étiqad sahesining deslepki qedemde özgertilgenliki heqqide söz boldi. Emma bu waqitta Uyghurlar yenila mutleq köp sahede "Aptonomiye" din behrimen bolghan halda yashighan, shuning bilen birge xitay köchmenlirining Uyghurlar diyarigha köchüp kélip makanlishishi izchil dawam qilip kelgen.

Derrin baylér shular heqqide söz qiliwétip özi Uyghurlar diyarigha barghan deslepki waqitlarni eslep mundaq dédi: "Men 2003-yili tunji qétim bu jaygha barghinimda u yerdiki ehwal hazirqidin zor derijide perqlinetti. Derweqe uningdin ilgiriki nechche on yil ichide özgirishler barliqqa kelgen bolsimu, bu xil özgirishning sür'iti birqeder asta bolghan. Mesilen alsaq, Uyghur jem'iyitining medeniyet merkizi bolghan qeshqerde Uyghurlar mutleq üstünlükni igileytti. Qeshqerde bu waqitlarda xitaylar bolsimu ular peqet özlirining mehellisining nérisigha ötelmey yashaydikenduq. Bu ehwalni körüp süret tartishqa kelgen bir oqughuchi bolush süpitim bilen bekla heyran qalghan idim. Bolupmu Uyghurlarning bazar medeniyiti, bu bazarlargha bir kelgen yüzligen qol-hünerwenchilik kesipliri, bulardin bazarlargha toxtawsiz éqip kiriwatqan nepis mehsulatlarni körüp bu hadisilerning emeliyette 'yawayilar makani' dep atiliwatqan bu rayondila mewjut boluwatqan, dunyaning men bérip baqqan bashqa jayliridin izdepmu tapqili bolmaydighan özgiche medeniyet durdaniliri ikenlikini bayqidim. Bu medeniyet ewladtin ewladqa aghzaki shekilde yetküzülidighan bolup, ularning medeniyiti ular yashawatqan ashu zémin'gha hemde ularning yiltizigha mehkem baghlan'ghan idi."

Gep shu yerge kelgende riyasetchi qeshqerning özgertilishi heqqide toxtaldi hemde nuqtiliq qilip qeshqerdiki kona sheherning chéqiwétilishining emdilikte Uyghurlarning tili, dini, medeniyiti, hetta saqal-burut we héjablirighiche bolghan shey'ilerning yoqitish nishani bolushidiki bashlanma nuqta bolghanliqini tekitlidi. Shundaqla bu xil medeniyet assimilyatsiyisi hadisisige qarita qeshqerdiki xitaylar hemde bu jaygha yüzlep-minglap kéliwatqan xitay sayahetchilerning qandaq inkasta bolghanliqini sorighanda derén baylér mundaq dédi: "Méning bilishimche bu rayon'gha sayahetke kéliwatqan xitaylarning mutleq köp qismi boluwatqan ishlarning heriketlendürgüch küch menbesi heqqide héchqanche chüshenchige ige emes idi. Chünki ularning köpinchisi 'shinjangda zorluq weqeliri köp yüz béridu' dégendek geplerni jiq anglap ketkenlerdur. Shunga bu xitaylarning birinchi arzusi özlirining qeshqerdiki sayahet jeryanida aman-ésen bolushi bolup qalghan. Shunga bu xil bir pütün sheherni chéqish herikiti ulargha bir türlük qiziqchiliq bolup tuyulghan, emma ular buning Uyghurlardiki en'ene sahesige qandaq tesirlerni élip kélishige perwa qilip ketmigen. Yene kélip ular qeshqerde xitaylarning Uyghurche kiyin'gen halda Uyghurche ussulgha chüshüshini emes, eksiche Uyghurlarning xitayche sözlishishini körüshni bekrek arzu qilidu. Chünki bundaq bolghanda Uyghurlar ular üchün ayrim bir jem'iyetning ezaliri emes, belki xitayning puqraliridek tuyghu béghishlaytti." 

Hörmetlik radi'o anglighuchilar! bu programmining dawamigha qiziqsanglar diqqitinglar kéyinki anglitishimizda bolsun.

Toluq bet