Хитай даирилири уйғур елида рамизанда сода тохтатқанларниң җазалинидиғанлиқини уқтурған

Мухбиримиз гүлчеһрә
2017-05-25
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Хитай даирилириниң уйғурларға қаратқан түрлүк бесими вә диний етиқад чәклимилири уйғурларни чүшкүнләштүрмәктә. 2009-Йили 17-июл, үрүмчи.
Хитай даирилириниң уйғурларға қаратқан түрлүк бесими вә диний етиқад чәклимилири уйғурларни чүшкүнләштүрмәктә. 2009-Йили 17-июл, үрүмчи.
AFP

Бу йил мусулман дунясиниң әң чоң байрими рамизан 26-май башлиниду. Уйғур елида болса бир ай давам қилидиған роза-рамизан мәзгили, хитай даирилириниң диний чәклимилирини һәссиләп күчәйтидиған бир мәзгили болуп кәлмәктә.

Уйғурлар «диний радикал», «икки йүзлимичи» дегәндәк баһаниләр билән җазалиниватқан, пүткүл уйғур ели вәзийити йәниму җиддийләшкән бир вәзийәткә тоғра кәлгән бу рамизанда йәнә қандақ чәкләш тәдбирлири елинди? рамзан һарписида хотән, қәшқәр қатарлиқ җайлардин игилигән учурлиримиздин, рамизан башлиништин бурунла даириләрниң мусулман ашхана вә ресторан, меһмансарай һәмдә дуканларға рамизан мәзгилидә сода тохтитишқа болмайдиғанлиқи, мулазимәтни тохтатқанда еғир җазаға учрайдиғанлиқи һәққидә буйруқ чүшүрүп болғанлиқи ашкариланди. Шундақла даириләр йиллардикигә охшаш бу рамизандиму мәмурий кадирлар, оқутқучи-оқуғучи, ишчи-хизмәтчи қатарлиқларниң роза тутушини чәклигән.

Хитай даирилири һәр йили рамизан башлиништин бурун рамизанлиқ муқимлиқ тәдбирлири вә чәклимиләр һәққидә уқтурушлирини елан қилип, мусулманчә уйғур ашхана, ресторан, тез тамақхана хоҗайинлирини роза мәзгилидә сода тохтатмаслиқ келишимигә қол қоюшқа мәҗбурлаш, роза тутушни чәкләш тәдбирлирини иҗра қилип келиватқан болсиму, бу йил рамизанлиқ диний чәклимиләр һәққидә хитайниң мәмурий орган тор бекәтлиридә яки учур васитилиридә рәсмий йосунда уқтуруш тарқатқанлиқи һазирғичә мәлум болмиған иди, шу җай вақти 25-май кәчтә йәни рамизан башлиниш һарписида үрүмчи, қәшқәр, хотән, ақсу қатарлиқ 20 дин артуқ җайларда зәнҗирсиман ашханилири бар бир уйғур рестораниниң директоридин бу һәқтә мәлумат елишқа тириштуқ, у директор вәзийәт сәзгүр пәйтидә көп гәп қилип берәлмәйдиғанлиқини әскәрткән болсиму, ресторанларни рамизан мәзгилидә 12 саәт толуқ ачидиғанлиқини билдүрди.

Қәшқәр шәһәр мәркизидики уйғурлар ачқан бир меһмансарайниң хадими рамизанда сарайниң вә сарайға тәвә ресторанниңму мулазимәтни тохтатмаслиқи һәққидә даириләрниң уқтурушини тапшурувалғанлиқини дәлиллиди.

Бир қанчә йәрлик һөкүмәт орунлириға қилған телефонлиримиз ичидә, хотән қарақашниң зава йезилиқ һөкүмәттин соалимизға җаваб алалидуқ, телефонни алған бир хитай кадир рамизандики диний паалийәтләрни башқуруш чарилири һәққидә наһийидә мәхсус йиғин ечилип уқтуруш тарқитилғанлиқи вә бәзибир бәлгилимиләрни йолға қоюшқа башлиғанлиқи һәққидә мәлумат бәрди:

-Бу, зава йезилиқ һөкүмәтму?
-Шундақ, зава һөкүмәт ишханиси.
-Рамизанда дукан, ашхана, ресторанларниң нормал содини тохтатмаслиқи һәққидә уқтуруш тарқаттиңларму?
‏-Наһийидин шундақ нормал мулазимәтни тохтатмаслиқ һәққидә омумйүзлүк уқтуруш бар.
-Вақтичу, қачандин башлап?
-Адәттә чоқум нормал сода қилиду, болупму шу роза тутидиған бир ай, 5-айниң 26-күнидин 6-айниң 26-күнигичә.
-Әгәр өзлири ихтияр қилип дуканни ачмисичу?
-Әгәр ачмиса, чоқум бир тәрәп қилиниду.
-Қандақ бир тәрәп қилиниду?
-Бу һәқтә ениқ билмәймән.
-Уқтурушни нәдин алғили болиду?
-Уни наһийилик сиясий қанун башқармисидин сораң.
-Уқтуруш сиясий қанун башқармиси тәрипидин тарқитилғанму?
-Шундақ, бир қанчә күн бурун чүшкән, башлиқларму бу нуқтини алаһидә тәкитлиди. Ресторанлар чоқум ечиши шәрт.
-Ундақта, роза тутушқа рухсәтму?
-Қәтий роза тутушқа болмайду, кадирлар, оқутқучи-оқуғучи, мәмурий орунлар һәммисиниң роза тутуши омумйүзлүк чәклиниду.
-Әгәр тутқанлиқи байқилип қалсичу, җазалинамду?
-Чоқум җазалиниду, әмма қандақ җазалинидиғанлиқи һәққидә конкрет дәп берәлмәймән, тәпсилатини сиясий қанун башқармисидин сораң.

Қарақаш наһийилик сиясий қанун башқармисидин телефонни алған хадим рамизанлиқ чәклимә вә җазалаш тәдбирлири һәққидә җаваб берәлмәйдиғанлиқини буни җамаәт хәвпсизлик назаритидин соришимиз керәкликини ейтип телефонни үзди.

Хотән вилайәтлик вә аптоном районлуқ җамаәт хәвпсизлик даирилири рамизанлиқ муқимлиқ тәдбирлири һәққидә җаваб беришни рәт қилди.

Мусулманлар әтә йәни 26-май, җүмәдин башлап бир айлиқ роза тутушқа башлайду, башқа җайларда бу мәзгилдә мусулман ашхана, ресторанлириму асасән нормал тиҗаритини роза тутуватқан мусулман херидарларға маслаштуруп, бир ай золуқ яки иптарлиқ вақтиға үлгүртүп тамақ чиқириду вә яки бир ай тиҗаритини тохтитип роза тутиду. Бу мусулман әлләр үчүн интайин нормал һәм әқәллий бир адәт. Ундақта, хитай уйғур елида рамизан ейи башланмастин бурунла уйғурларға чиқарған бу чәклимилирини хитайниң башқа җайлиридики мусулманларғиму охшаш йүргүзүватамду? бу һәқтә мәлумат елиш үчүн, биз ниңша тушган аптоном райониниң йинчуән шәһиридики даңлиқ туңган ресторанлириниң бириниң хоҗайини билән алақиләштуқ. У өзиниң ресторанини роза башланғанлиқи үчүн тақиғанлиқини, әмма мусулманлар еғиз ачидиған пәйткә үлгүртүп нормал сода қилидиғанлиқини билдүрди. Бу туңган хоҗайин йәнә, һөкүмәттин чоқум содини тохтатмаңлар дегән уқтуруш һечқачан чүшүп бақмиғанлиқини ейтип «мән йинчуәндә ресторан ачқили 30 йил болди. Бизниң ниңшада сиясәтләр кәңри, һәммә иш нормал. Содини ечиш-тақаш ихтиярлиқимизда, һәммиси шундақ ечиватмамду» деди.

Адәттә барлиқ мусулман әлләрдә рамизан мәзгилидә йемәк-ичмәк мулазимәт кәсиплири билән шуғуллинидиғанлар содисини рамизан мәзгилидики мусулманларниң ғизалиниш вақтиға маслаштуруп елип маңиду яки пүтүнләй бир ай содисини тохтитип рамизанлиқ диний паалийәтлири билән болиду. Миң йиллардин буян ислам диниға етиқад қилип кәлгән уйғурлардиму буниң бир мәдәнийәткә сиңип кәткән рамизанлиқ өрп-адәт икәнликини билдүргән дуня уйғур уйғур қурултийиниң диний ишлар комитети рәиси турғунҗан алавудун һаҗим «хитай һөкүмитиниң уйғур елида йемәк-ичмәк мулазимити билән шуғуллинидиған мусулманларни рамизандиму нормал сода қилишқа зорлиши, уларниң диний етиқади, миллий өрп‏-адәт вә кишилик һоқуқини дәпсәндә қилиши һесаблиниду, уйғурларниң бу вәзийити пүтүн мусулман дунясиниң, пүтүн дуняниң диққитини қозғаш керәк» дәп билдүрди.

Турғунҗан һаҗим йәнә, бу йилқи диний чәклимиләрниң техиму қаттиқ йүргүзүлүватқанлиқиға қарап, роза-рамизанда уйғурлар йүзлиниватқан бесим вә вәзийәтниң йәниму еғирлайдиғанлиқидин әндишини билдүрди һәмдә бу муқәддәс рамизанда һәр қайси әркин әлләрдә яшаватқан уйғурларниң, вәтинидә диний әркинлик, инсан һәқлири, уйғурларниң өрп-адәт, мәдәнийитини аяғ-асти қилиниватқан зулум астидики уйғурлар үчүн үчүн дуа қилишни тәвсийә қилди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт