87 Йешида лагерға соланған алим-абдуләһәд мәхсум һаҗим

Мухбиримиз нуриман
2020-03-25
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Хитайниң җаза лагерида җан үзгән диний алим абдуләһәд мәхсум һаҗим. 2015-Йили, хотән.
Хитайниң җаза лагерида җан үзгән диний алим абдуләһәд мәхсум һаҗим. 2015-Йили, хотән.
Muhemmed Éli teminligen

23-Март абдуләһәд һаҗимниң истанбулда турушлуқ аилә тавабиатлири «түркистан таймс‏» (turkistantimes.com) Тор бетидә хотән вилайәтлик оттура дәриҗилик хәлқ сот мәһкимисиниң абдуләһәд мәхсум һаҗим үстидин чиқарған җинайи ишлар һөкүмнамисиниң әсли нусхисини елан қилған.

Хотән вилайәтлик оттура дәриҗилик хәлқ сот мәһкимиси тәрипидин 2004-йили 4-айниң 12-күни чиқирилған 13-номурлуқ җинайи ишлар һөкүмнамисигә асасланғанда, абдуләһәд һаҗим қанунсиз дин оқутушта пайдилинидиған дәрслик түзүп чиққан, өз өйидә қутратқулуқ қилиш мәқситидә әрәбчә китабларни сақлиған дегәндәк җинайәтләр билән 5 йиллиқ қамақ җазасиға һөкүм қелинған. Җаза муддити 2004-йили 1-айниң 16-күнидин 2009-йили 1-айниң 15-күнигичә болиду, дәп йезилған. Адәттә хитайниң һөҗҗәтлиридә униң исми «абләт барат‏» дәп аталсиму хәлқ арисида «абдуләһәд мәхсум һаҗим» исми билән тонулған.

Униң уруқ-туғқанлири вә шагиртлириниң билдүрүшичә, 2004-йили 1-айниң 2-күни хотән даирилири шу вақитта 75 яшқа киргән абдуләһәд барат мәхсумни қолға алған болуп, бу униң шу вақитқичә төтинчи қетим қолға елиниши иди. Әмма һөкүмнамидә униң йеши 70 яш дейилгән.

Абдуләһәд барат 2009-йили, җаза муддитини түгитип, түрмидин чиққан болсиму, әмма 2017-йили 87 яш мәзгилидә қайтидин лагерға елип кетилип, 2018-йили лагерда җан үзгәнлики оттуриға чиққаниди. Хотән вә башқа җайларда нами тонулған бу диний затниң өлүми чәтәлләрдики униң шагиртлири вә уйғур җамаити арисида күчлүк тәсир қозғиған болуп, уни һазирғичә әсләп кәлмәктә. Йеқинда болса униң 2004-йили қамақ җазасиға һөкүм қилинған һөкүмнамиси елан қилинип, униңға қандақ җинайәтләр артилғанлиқи рәсмий мәлум болди.

Абдуләһәд һаҗимниң аилә тавабиатлири «түркистан таймис ‏» тор бетидә «хитай залимлириниң бигунаһ мәхсум һаҗимни вәһшийләрчә шеһит қиливәткәнликиниң пакитини дуняға йәнә бир қетим ашкарилаш мәқситидә бу һөкүмнаминиң әсли нусхисини елан қилдуқ‏», дәп әскәрткән.

Абдуләһәд барат һаятида көп қетим түрмә вә әмгәк лагерлириға соланғаникән.

Абдуләһәд барат һаҗиниң түркийәдики җийәни доктор яқуп буғраниң нәвриси, истанбул оғуллар толуқ оттура мәктипиниң дин вә әхлақ дәрси муәллими муһәммәд ели әпәнди абдуләһәд һаҗини әсләп: «толиму мушәққәтлик бир һаят кәчүрди, өзи ашу йолни талливалған» деди.

Абдуләһәд һаҗим йеқинқи заман уйғур тарихидики мәшһур зат, диний вә миллий йолбашчи муһәммәд имин буғраниң җийәни болуп, 1931-йили уйғур елиниң қарақаш наһийәси давакөл мәдрисисидә туғулған.

Туғқанлириниң ейтишичә, абдуләһәд һаҗимниң дадиси барат дамолламму әйни вақиттики шең шисәй һөкүмитиниң һәрбий-сақчи даирилири тәрипидин түрмидә өлтүрүлгәникән.

Туғқанлири йәнә абдуләһәд һаҗим һәққидә ата-анилиридин аңлиғанлирини әсләп мундақ деди: «әйни вақитта абдуләһәд һаҗим техи әмди төт-бәш яшлардики кичик бала болсиму, аилә әзалири билән қошуп тутқун қилған. Аридин бир мәзгил өтүп қоюветилгән. Қоюп берилгәндин кейинму бундақ қәрәлсиз тутқун қилиш вә еғир соал-сорақларға тартишлар тохтимиған. Хитай һөкүмити 1958-йили абдуләһәд һаҗимни ‹тарих дәрслирини оқуған вә уни мәдрисидә башқиларға йәткүзгән'дегән баһанә билән 12 йиллиқ қамаққа һөкүм қилған. Бу вақитта абдуләһәд һаҗимға той қилғили әмдила бир йил болған икән. 1970-Йили абдуләһәд мәхсум җаза муддити тошқандин кейинму, дараскал кәнт мудирлиқи: ‹бундақ унсурни биз кәнтимизгә әмди қобул қилмаймиз, юқиридикиләр өзлири билип бир тәрәп қиливәтсун' дәп, һөкүм муддити тошқандин кейинму ‹өз кәнтигә қайтса болиду' дегән тәстиқ вариқини йиртип ташливәткән. Шуниң билән абдуләһәд һаҗим йәнә икки йил артуқ әмгәккә селинип җазаланған.

Абдуләһәд барат һаҗи 1972-йилиниң ахири түрминиң әмгәк мәйданидин қечип кәткән вә сәккиз йил қечип йүрүшкә мәҗбур болған. 1982-Йили туғқан йоқлаш вә ташқи дуняни көрүш мәқситидә пакистан арқилиқ түркийәгә кәлгән. Түркийәдә бир йерим йилдәк турғандин кейин әрәбистанға берип һәҗ пәрзини ада қилип вәтинигә қайтқан. Абдуләһәд һаҗи вәтинигә қайтқандин кейин таки 2004-йилиғичә хотән шәһири вә қарақаш наһийәсидә изчил диний маарип хизмити билән шуғулланған.

Түркийә сәлҗуқ университетиниң тарих пәнлири бойичә докторанти абдуреһим дөләт әпәнди, абдуләһәд мәхсум һаҗиниң түркийәдә туруп қелиш пурсити болсиму йәнила хотәнгә қайтип кетишни таллиғанлиқи һәққидә өз қәлими билән язған муну қурларни биз билән ортақлашти: «мән бу йәрдә қалсам вәтинимгә, миллитимгә, динимға хизмәт қилип берәлмәйдикәнмән. Бу йәрдә қорсақ беқип, тинч турмуш үчүнла яшисам болидикән.»

У йәнә абдуләһәд һаҗи түркийәдин қайтиш йолида пакистанда язған «һәсритим» намлиқ шеири һәққидә тохтилип, мушу шеир арқилиқ һаҗиниң вәтән милләт вә динниң мәнпәәтиниң һәммисини бирләштүрүп қариғанлиқини көрәләймиз, деди. «Һәсритим‏» намлиқ шеирда униң ой-пикирлири мундақ баян қилинған:

Һөр вәтән түркийәдин айрилмиқим һәсритим,

Гәр қизиллар зулум қилса башта бардур күлпитим.

Валидәм, әвлади қардаш нативанлар болмиса,

Қайтмас әрдим һөр вәтәндин тапилурди үлпитим.

Ана юртум қалди зулмәт асарәтниң астида,

Миллитимниң хорлуқиға әсли йоқтур тақитим.

Һәр күни тәһдит ичидә өтсиму күнләр маңа,

Миллитимгә бир еғиз илим өгәтмәк таитим.

Қамиса, өлтүрсә дүшмән мәнғинә ялғуз әмәс,

Шуһәдаләргә қошулсам, һәл болур чоң нийитим.

Түркийәдики «тәклимакан уйғур нәшрияти» ниң саһиби абдуҗелил туран әпәнди, абуләһәд мәхсум һаҗимни яхши билидиғанлиқини ейтип: «һаҗим һаятида көп қетим тутулуп, паракәндичиликкә учрап турсиму йәнила, хотәндә диний маарип үчүн көп хизмәт қилған. Униңдин башқа тәрҗимә әсәрләрни ишлигән бирдинбир өлима дейишкә болиду» деди.

Абдуләһәд һаҗимниң сәуди әрәбистанда турушлуқ оқуғучилиридин сираҗидин әзиз әпәнди устазини әсләп мунуларни ейтти: «пәқәт диний өлима болғанлиқи үчүнла әмәс бәлки муһәммәд имин буғраниң туғқини болғанлиқи үчүн даим паракәндичиликкә учриди. Ашундақ 24 саәт реҗим астидиму балиларни оқутушни, хәлқни ойғитишни тохтитип қоймиди.»

Абдуләһәд һаҗим велисипиткә минип мәһәлләмму-мәһәллә айлинип балиларға дәрс бәргән икән, ашундақ дәрс бәргән оқуғучилиридин бири, австралийәдә турушлуқ абдусалам алим әпәнди, кичик вақтида тәлим алған устази абдуләһәд мәхсум һаҗимни әсләп, «бәк меһрибан, ақ көңүл адәм иди, оқуғучилириға бәк көйүнәтти» дәйду.

Уруқ-туғқанлириниң билдүрүшичә, 2017-йили «һәр бир пуқра бирдин хитай билән туғқан болуш» сиясити йүргүзүлүватқан мәзгилдә, абдуләһәд һаҗимғиму бу уқтуруш кәлгән. Әмма абдуләһәд һаҗим мундақ сүний туғқан болушниң диний вә миллий өрп-адәткә хилап икәнликини ейтип кәскин рәт қилған. Хитай һөкүмити 2017-йили 11-айда абдуләһәд һаҗимниң барлиқ аилә әзалирини түрмигә вә өзгәртиш мәркәзлиригә қамиған. Бу қетим қамалғандин кейин һечким һечқандақ хәвәр алалмиған. Аридин алтә ай өткәндин кейин хитай һөкүмити аилисигә абдуләһәд һаҗимниң вапат болғанлиқ хәвирини йәткүзгән.

Докторант абдуреһим дөләт әпәнди, 2017-йили яшинип қалған һаҗимни лагерға солишиниң сәвәби үстидә тохтилип мундақ деди: «абдуләһәд мәхсум һаҗим мәйли келип чеқиши сәвәбидин болсун мәйли яшаш усули җәһәттин болсун хотәнликләр арисида бир хил мәниви символға, мәниви даһийға айланған. Хитайниң 2017-йилидики бу зулумини йүргүзүшиниң сәвәби уйғурларни мәниви җәһәттин пүтүнләй тиз пүктүрүш. Ашундақ символлуқ кишилиримизгә зәрбә бериш арқилиқ омуми милләтни мәниви җәһәттин бойсундурмақчи, дәп қараймән.»

Түркийәдә турушлуқ, хотәндин чиққан диний затлардин әкбәр ели һаҗиму юқириқи сөзләрни тәстиқлап мундақ деди: «абдуләһәд мәхсум һаҗим, хотән хәлқиниңла әмәс, пүтүн шәрқий түркистанлиқларниң мәниви устази иди.»

Муһәммәд ели әпәнди 2017-йили яшинип қалған һаҗимни лагерға солиши һәққидә тохтилип мундақ деди: «хитайниң 87 яшлиқ кишини зинданға ташлишидики сәвәб шуки абдуләһәд һаҗимдәк бизгә мәниви озуқ болидиған ақсақаллиримизни йоқитиш. Бир милләтниң тарихини туташтуридиған мушундақ кишиләр болмиса милләт өзиниң тарихини унтуп қалиду. Тарих унтулса кәлгүсидин сөз ичиш техиму мумкин әмәс.»

Абдуләһәд һаҗимниң аилә тавабиатлиридин, түркийәдә турушлуқ абдулла оғуз әпәнди абдуләһәд һаҗим билән өткүзгән вақитлирини әсләп көз яшлирини туталмиди: «һаҗим дадам һәммә адәмгә меһир-шәпқәт билән муамилә қилидиған, бәк кәмтәр, меһрибан адәм иди. ‹Вәтән, милләт' дәп бир өмүр отниң ичидә көйди. Униң изидин меңишқа несип қилсун, ятқан йери җәннәттә болғай».

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт