87 Yéshida lagérgha solan'ghan alim-abdul'ehed mexsum hajim

Muxbirimiz nur'iman
2020-03-25
Élxet
Pikir
Share
Print
Xitayning jaza lagérida jan üzgen diniy alim abdul'ehed mexsum hajim. 2015-Yili, xoten.
Xitayning jaza lagérida jan üzgen diniy alim abdul'ehed mexsum hajim. 2015-Yili, xoten.
Muhemmed Éli teminligen

23-Mart abdul'ehed hajimning istanbulda turushluq a'ile tawabi'atliri "Türkistan tayms‏" (turkistantimes.com) Tor bétide xoten wilayetlik ottura derijilik xelq sot mehkimisining abdul'ehed mexsum hajim üstidin chiqarghan jinayi ishlar hökümnamisining esli nusxisini élan qilghan.

Xoten wilayetlik ottura derijilik xelq sot mehkimisi teripidin 2004-yili 4-ayning 12-küni chiqirilghan 13-nomurluq jinayi ishlar hökümnamisige asaslan'ghanda, abdul'ehed hajim qanunsiz din oqutushta paydilinidighan derslik tüzüp chiqqan, öz öyide qutratquluq qilish meqsitide erebche kitablarni saqlighan dégendek jinayetler bilen 5 yilliq qamaq jazasigha höküm qélin'ghan. Jaza mudditi 2004-yili 1-ayning 16-künidin 2009-yili 1-ayning 15-künigiche bolidu, dep yézilghan. Adette xitayning höjjetliride uning ismi "Ablet barat‏" dep atalsimu xelq arisida "Abdul'ehed mexsum hajim" ismi bilen tonulghan.

Uning uruq-tughqanliri we shagirtlirining bildürüshiche, 2004-yili 1-ayning 2-küni xoten da'iriliri shu waqitta 75 yashqa kirgen abdul'ehed barat mexsumni qolgha alghan bolup, bu uning shu waqitqiche tötinchi qétim qolgha élinishi idi. Emma hökümnamide uning yéshi 70 yash déyilgen.

Abdul'ehed barat 2009-yili, jaza mudditini tügitip, türmidin chiqqan bolsimu, emma 2017-yili 87 yash mezgilide qaytidin lagérgha élip kétilip, 2018-yili lagérda jan üzgenliki otturigha chiqqanidi. Xoten we bashqa jaylarda nami tonulghan bu diniy zatning ölümi chet'ellerdiki uning shagirtliri we Uyghur jama'iti arisida küchlük tesir qozghighan bolup, uni hazirghiche eslep kelmekte. Yéqinda bolsa uning 2004-yili qamaq jazasigha höküm qilin'ghan hökümnamisi élan qilinip, uninggha qandaq jinayetler artilghanliqi resmiy melum boldi.

Abdul'ehed hajimning a'ile tawabi'atliri "Türkistan taymis ‏" tor bétide "Xitay zalimlirining bigunah mexsum hajimni wehshiylerche shéhit qiliwetkenlikining pakitini dunyagha yene bir qétim ashkarilash meqsitide bu hökümnamining esli nusxisini élan qilduq‏", dep eskertken.

Abdul'ehed barat hayatida köp qétim türme we emgek lagérlirigha solan'ghaniken.

Abdul'ehed barat hajining türkiyediki jiyeni doktor yaqup bughraning newrisi, istanbul oghullar toluq ottura mektipining din we exlaq dersi mu'ellimi muhemmed éli ependi abdul'ehed hajini eslep: "Tolimu musheqqetlik bir hayat kechürdi, özi ashu yolni talliwalghan" dédi.

Abdul'ehed hajim yéqinqi zaman Uyghur tarixidiki meshhur zat, diniy we milliy yolbashchi muhemmed imin bughraning jiyeni bolup, 1931-yili Uyghur élining qaraqash nahiyesi dawaköl medrisiside tughulghan.

Tughqanlirining éytishiche, abdul'ehed hajimning dadisi barat damollammu eyni waqittiki shéng shisey hökümitining herbiy-saqchi da'iriliri teripidin türmide öltürülgeniken.

Tughqanliri yene abdul'ehed hajim heqqide ata-aniliridin anglighanlirini eslep mundaq dédi: "Eyni waqitta abdul'ehed hajim téxi emdi töt-besh yashlardiki kichik bala bolsimu, a'ile ezaliri bilen qoshup tutqun qilghan. Aridin bir mezgil ötüp qoyuwétilgen. Qoyup bérilgendin kéyinmu bundaq qerelsiz tutqun qilish we éghir so'al-soraqlargha tartishlar toxtimighan. Xitay hökümiti 1958-yili abdul'ehed hajimni 'tarix derslirini oqughan we uni medriside bashqilargha yetküzgen'dégen bahane bilen 12 yilliq qamaqqa höküm qilghan. Bu waqitta abdul'ehed hajimgha toy qilghili emdila bir yil bolghan iken. 1970-Yili abdul'ehed mexsum jaza mudditi toshqandin kéyinmu, daraskal kent mudirliqi: 'bundaq unsurni biz kentimizge emdi qobul qilmaymiz, yuqiridikiler özliri bilip bir terep qiliwetsun' dep, höküm mudditi toshqandin kéyinmu 'öz kentige qaytsa bolidu' dégen testiq wariqini yirtip tashliwetken. Shuning bilen abdul'ehed hajim yene ikki yil artuq emgekke sélinip jazalan'ghan.

Abdul'ehed barat haji 1972-yilining axiri türmining emgek meydanidin qéchip ketken we sekkiz yil qéchip yürüshke mejbur bolghan. 1982-Yili tughqan yoqlash we tashqi dunyani körüsh meqsitide pakistan arqiliq türkiyege kelgen. Türkiyede bir yérim yildek turghandin kéyin erebistan'gha bérip hej perzini ada qilip wetinige qaytqan. Abdul'ehed haji wetinige qaytqandin kéyin taki 2004-yilighiche xoten shehiri we qaraqash nahiyeside izchil diniy ma'arip xizmiti bilen shughullan'ghan.

Türkiye seljuq uniwérsitétining tarix penliri boyiche doktoranti abduréhim dölet ependi, abdul'ehed mexsum hajining türkiyede turup qélish pursiti bolsimu yenila xoten'ge qaytip kétishni tallighanliqi heqqide öz qelimi bilen yazghan munu qurlarni biz bilen ortaqlashti: "Men bu yerde qalsam wetinimge, millitimge, dinimgha xizmet qilip bérelmeydikenmen. Bu yerde qorsaq béqip, tinch turmush üchünla yashisam bolidiken."

U yene abdul'ehed haji türkiyedin qaytish yolida pakistanda yazghan "Hesritim" namliq shé'iri heqqide toxtilip, mushu shé'ir arqiliq hajining weten millet we dinning menpe'etining hemmisini birleshtürüp qarighanliqini köreleymiz, dédi. "Hesritim‏" namliq shé'irda uning oy-pikirliri mundaq bayan qilin'ghan:

Hör weten türkiyedin ayrilmiqim hesritim,

Ger qizillar zulum qilsa bashta bardur külpitim.

Walidem, ewladi qardash natiwanlar bolmisa,

Qaytmas erdim hör wetendin tapilurdi ülpitim.

Ana yurtum qaldi zulmet asaretning astida,

Millitimning xorluqigha esli yoqtur taqitim.

Her küni tehdit ichide ötsimu künler manga,

Millitimge bir éghiz ilim ögetmek ta'itim.

Qamisa, öltürse düshmen men'ghine yalghuz emes,

Shuhedalerge qoshulsam, hel bolur chong niyitim.

Türkiyediki "Teklimakan Uyghur neshriyati" ning sahibi abdujélil turan ependi, abul'ehed mexsum hajimni yaxshi bilidighanliqini éytip: "Hajim hayatida köp qétim tutulup, parakendichilikke uchrap tursimu yenila, xotende diniy ma'arip üchün köp xizmet qilghan. Uningdin bashqa terjime eserlerni ishligen birdinbir ölima déyishke bolidu" dédi.

Abdul'ehed hajimning se'udi erebistanda turushluq oqughuchiliridin sirajidin eziz ependi ustazini eslep munularni éytti: "Peqet diniy ölima bolghanliqi üchünla emes belki muhemmed imin bughraning tughqini bolghanliqi üchün da'im parakendichilikke uchridi. Ashundaq 24 sa'et réjim astidimu balilarni oqutushni, xelqni oyghitishni toxtitip qoymidi."

Abdul'ehed hajim wélisipitke minip mehellemmu-mehelle aylinip balilargha ders bergen iken, ashundaq ders bergen oqughuchiliridin biri, awstraliyede turushluq abdusalam alim ependi, kichik waqtida telim alghan ustazi abdul'ehed mexsum hajimni eslep, "Bek méhriban, aq köngül adem idi, oqughuchilirigha bek köyünetti" deydu.

Uruq-tughqanlirining bildürüshiche, 2017-yili "Her bir puqra birdin xitay bilen tughqan bolush" siyasiti yürgüzülüwatqan mezgilde, abdul'ehed hajimghimu bu uqturush kelgen. Emma abdul'ehed hajim mundaq sün'iy tughqan bolushning diniy we milliy örp-adetke xilap ikenlikini éytip keskin ret qilghan. Xitay hökümiti 2017-yili 11-ayda abdul'ehed hajimning barliq a'ile ezalirini türmige we özgertish merkezlirige qamighan. Bu qétim qamalghandin kéyin héchkim héchqandaq xewer alalmighan. Aridin alte ay ötkendin kéyin xitay hökümiti a'ilisige abdul'ehed hajimning wapat bolghanliq xewirini yetküzgen.

Doktorant abduréhim dölet ependi, 2017-yili yashinip qalghan hajimni lagérgha solishining sewebi üstide toxtilip mundaq dédi: "Abdul'ehed mexsum hajim meyli kélip chéqishi sewebidin bolsun meyli yashash usuli jehettin bolsun xotenlikler arisida bir xil meniwi simwolgha, meniwi dahiygha aylan'ghan. Xitayning 2017-yilidiki bu zulumini yürgüzüshining sewebi Uyghurlarni meniwi jehettin pütünley tiz püktürüsh. Ashundaq simwolluq kishilirimizge zerbe bérish arqiliq omumi milletni meniwi jehettin boysundurmaqchi, dep qaraymen."

Türkiyede turushluq, xotendin chiqqan diniy zatlardin ekber éli hajimu yuqiriqi sözlerni testiqlap mundaq dédi: "Abdul'ehed mexsum hajim, xoten xelqiningla emes, pütün sherqiy türkistanliqlarning meniwi ustazi idi."

Muhemmed éli ependi 2017-yili yashinip qalghan hajimni lagérgha solishi heqqide toxtilip mundaq dédi: "Xitayning 87 yashliq kishini zindan'gha tashlishidiki seweb shuki abdul'ehed hajimdek bizge meniwi ozuq bolidighan aqsaqallirimizni yoqitish. Bir milletning tarixini tutashturidighan mushundaq kishiler bolmisa millet özining tarixini untup qalidu. Tarix untulsa kelgüsidin söz ichish téximu mumkin emes."

Abdul'ehed hajimning a'ile tawabi'atliridin, türkiyede turushluq abdulla oghuz ependi abdul'ehed hajim bilen ötküzgen waqitlirini eslep köz yashlirini tutalmidi: "Hajim dadam hemme ademge méhir-shepqet bilen mu'amile qilidighan, bek kemter, méhriban adem idi. 'weten, millet' dep bir ömür otning ichide köydi. Uning izidin méngishqa nésip qilsun, yatqan yéri jennette bolghay".

Toluq bet