Гамибийәдә тохтитип қелинған 3 уйғур хитайға қайтурулуш хәвпидин қутулуп қалди

Мухбиримиз гүлчеһрә
2019-10-28
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Гамбийәдә тохтитип қелинған 3 уйғурниң бири, 12 яшлиқ орхан қурбанниң паспорти.
Гамбийәдә тохтитип қелинған 3 уйғурниң бири, 12 яшлиқ орхан қурбанниң паспорти.
Social Media

12 яшлиқ бир балини өз ичигә алған 3 нәпәр уйғурниң гамбийә айродромида тутуп турулуватқанлиқи һәмдә 28-өктәбир уларниң гамбийә сақчилири тәрипидин хитай әлчиханисиға мәҗбури елип меңилғанлиқи һәққидә иҗтимаий таратқуларда учурлар тарқалди. Биз авал түркийәдики шәрқий түркистан тәшкилатлар бирлики билән алақилаштуқ. Тәшкилат рәһбири һидайитулла оғузхан. Түркийәдин явропаға кетиш мәқситидә гамбийәдә тохтиған бу 3 уйғурниң әһвалидин қисқичә хәвәр тапқанлиқини, бу уйғурларниң нөвәттә гамбийә чегра сақчилири тәрипидин хитай әлчиханисиға мәҗбурий елип меңилғанлиқи, түркийәдики уйғур тәшкилатлириниң нөвәттә түркийә ташқи ишлар министирлики вә башқа алақидар орунларға әһвални мәлум қилип бу уйғурларниң хитайға қайтурулмаслиқи үчүн амал издәватқанлиқини баян қилди.

Хәвәр йип учини сүрүштә қилиш арқилиқ ахири африқидики бир кичик дөләт болған гамбийәгә қапсилип қалған бу уйғурлар билән алақә бағлидуқ. Гамбийәниң банҗул дегән шәһиридики хитай әлчиханиси алдида туруп телефон зияритимизни қобул қилған қурбан мамут өзлириниң вәзийити һәққидә қисқичә мәлумат бәрди. У өзи вә 12 яшлиқ оғли орхан қурбан вә сәпәрдеши дилшат мәмәт бирликтә 21-өктәбир түркийәдин гамбийәгә кәлгән болуп, 27-өктәбир гамбийәдин явропаға қарап йолға чиқмақчи болғанда айропорт сақчилири уларни «силәр хитайға охшимайдикәнсиләр, немә үчүн силәрдә хитай паспорти бар?» дәп гуман қилип тутуп қелинған. 

Улар өзлирини хитай әмәс, түрк дәп чүшәндүргән вә өзлириниң түркийәдин берилгән узақ муддәтлик иқамәт қатарлиқ қанунлуқ һөҗҗәтлирини көрсәткәндин кейин, сақчилар уларни башта түркийә әлчиханисиға апарған. Түркийә әлчиханисидикиләр уларниң түркийәдә қанунлуқ яшап келиватқанлиқини вә қолидики иқамәтлириниң, йәни туруш рухсәтнамилириниң һелиму инавәтлик икәнликини дәлиллигән болсиму, бирақ сақчилар йәнила уларниң немә үчүн хитай паспорти барлиқини ениқлаш үчүн хитай әлчиханисигә елип барғаникән. Улар өзлириниң хитайға қайтурулуп кетиш еһтималидин әндишә қилип, гамбийә сақчилириға өзлириниң хитайдин кәлгәнликини етирап қилмай турувалғаникән. 

Биз бу 3 уйғур билән телефон алақиси қилған пәйт дәл уларниң 6 нәпәр сақчи билән хитай әлчиханиси ишикидә хитай әлчихана хадимлирни сақлап турған вақти икән. Әһвалниң җиддийликини билгәндин кейин биз қурбанҗанға телефонни өзлирини елип кәлгән мәсул сақчиға беришни ейттуқ. Гамбийә сақчиси зияритимизни қобул қилди. Биз бу сақчидин «бу 3 кишиниң қаршилиқ вә наразилиқиға қаримай уларни хитай әлчиханисиға елип келишниң сәвәби немә ? силәр буларни хитайға қайтурвәтмәкчиму ?» дәп соридуқ. Сақчи җавабән мундақ деди: «яқ! бизниң уларни хитайға қайтуруш мәқситимиз йоқ, уларға ярдәм қилмақчимиз, улар дөлитимизгә хитай паспорти билән кирди, әмма улардин силәр хитайлиқму дәп сорисақ, биз хитайдин әмәс, биз түрк дәп җаваб бәргәнлики үчүн бу паспортларни тәкшүрүш үчүн хитай әлчиханисиға келишкә мәҗбур болдуқ. Уларниң пәқәт бизгә сәмимий болушини үмид қилимиз, чүнки бизму вәзипимизни иҗра қиливатимиз, ениқлаш елип бериватимиз, әмәлийәттә бизму чарчидуқ, бизму охшашла мәсилиниң тезрақ ениқ болушини халаймиз. Әгәр уларға ярдимимиз керәк болса очуқ ейтиши зөрүр, биз уларни қоғдаймиз». 

Бу арида бу уйғурларниң өзлирини қутқузуш һәққидә иҗтимаий таратқуларға тарқатқан видийолуқ илтиҗаси, тез арида уйғур тәшкилатлири уйғур паалийәтчиләр арқилиқ иҗтимаий алақә торлирида һәр хил тилларда кәңри тарқитилған болуп бәлгилик инкас вә иҗтимаий бесим шәкилләндүргәниди.

Хәлқара кәчүрүм тәшкилатиниң асия ишлириға мәсул хадимлиридин патрик зияритимизни қобул қилип өзлириниң тивиттер қатарлиқ, йәни иҗтимаий таратқулар арқилиқ мәзкур әһвалдин хәвәр тапқандин кейин, тәшкилатниң гамбийә вә африқа тармақлири, уларниң хитайға қайтурулушиниң алдини елиш үчүн җиддий һәрикәткә кәлгәнликини билдүрди.

Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатиниң хитай ишлири директори софи ричһардсон ханимму радийомизға қайтурған язма җавабида, өзлириниң мунасивәтлик тармақлири мәсилә һәққидә гамбийә билән алақини башлиғанлиқи вә әң җиддий мәсилә сүпитидә бу уйғурларниң хитайға қайтурулушниң алдини елишқа тиришчанлиқ көрситидиғанлиқини билдүрди.

Мәркизи вашингтондики уйғур кишилик һоқуқ қурулушиниң директори нури түркәл әпәнди, өзиниң бу әһвални уққандин кейин башқа хәлқаралиқ инсан һәқлири органлири билән җиддий алақә бағлап бу хәтәр астидики уйғурларни қутқузуш үчүн пиланлиқ иш елип бериватқандин сирт гамбийә әлчиханисиға бу уйғурларни елип кәлгән мәсул сақчи билән бивастә сөзлишип әгәр бу уйғурларниң хитайға қайтурулған тәқдирдә хәлқаралиқ чоң мәсилигә айлинидиғанлиқини, уларниң инсан һәқлириниң қоғдилиши шәрт икәнликини өзи бивастә әскәрткәнликини билдүрди.

Бир қанчә саәттин кейин радийомизға өзлириниң вәзийити һәққидә қайта учур йоллиған гамибийәдики уйғурлар, өзлириниң хитай әлчиханисиға кирмигәнлики, сақчиларниң пәқәт уларниң паспортлирини хитай әлчиханисида тәкшүрүп чиққандин кейин уларни гамбийә хәлқаралиқ айродроми сақчихансиға қайтуруп кәлгәнликини, әмдиликтә қәйәргә йолға салидиғанлиқи һәққидә қарар күтүп туруватқанлиқини билдүргән.

Иҗтимаий таратқуларда бу 3 уйғур гамибийәдә йолуққан вәзийәт бир кечидила хәлқаралиқ тәшкилатлар вә ахбарат васитилири һәм уйғурларни қайта җиддийләштүрди. Бу сәвәблик қозғалған җиддий инкасларда уйғурларниң мәйли қандақла җайдин хитайға қайтурулғанда уларниң хәтәрлик әһвалда қалидиғанлиқидәк бир ортақ оқум шәкилләнгәнлики көрүвелишму тәс әмәслики мулаһизә қилишмақта. 

Шуниң билән бир вақитта бир қисим кишиләрниң башқа дөләтләргә кетиш үчүн мундақ хәтәргә тәвәккул қилиши һәққидиму түрлүк инкаслар оттуриға чиқмақта. 

Нури түркәл әпәнди, гәрчә түркийидики уйғурлар түрлүк бесимлар сәвәблик башқа дөләтләргә кетишниң йолини издәшкә мәҗбур боливатқан болсиму әмма мушу хилдики хәтәрлик вә һечқандақ капалити болмиған қарам йоллар ға тәвәккүл қилишиниң хитайға қайтурулуш хәвпидә қалған башқа уйғурлар үчүн хизмәт қиливатқан тәшкилат вә кишиләрниму қийин әһвалға қойиватқанлиқини, шуңа уларни мундақ йениклик билән хәтәргә тәвәккул қилмаслиққа қайта чақирди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт