Һәптилик хәвәрләр (20- 26 - ноябир)уйғур ели хәвәрлирихәлқара хәвәрләр

2004-11-26
Елхәт
Пикир
Share
Принт

Уйғур ели хәвәрлири

Рабийә қадир дунядики 10 мәшһур аялниң бири болуп баһаланди

Америкида чиқидиған атақлиқ журналлардин бири "марй клер" дунядики 10 аял қәһримани баһалап, мукапатлиди. Бу журналниң 2004-йилли, 12-айлиқ санида мәзкур 10 қәһриман аялниң әһвали тонуштурулған болуп, бу 10 аялниң бири қатарида рабийә қадирму мукапатланған.Демәк, рафто мукапатидин кейин рабийә қадир йәнә бир қетим хәлқараниң юқири баһасиға еришип, дунядики 10 мәшһур аялниң биригә айланған.

"Марй клер" журнили мәзкур 10 аялни пүтүн дунядики нәччә йүзлигән аял қәһриманлар арисидин таллап чиққан болуп, буниңға қаттиқ һәм юқири өлчәм қоюлған. Рабийә қадирниң уйғурларниң инсан һоқуқини қоғдаш вә хәлқиниң маарип, иқтисадий турмуш сәвийисини өстүрүшкә көрсәткән тиришчанлиқлири муәййәнләштүрүлгән. Бу мунасивәт билән рабийә қадирниң өмүрлик һәмраһи сидиқ һаҗи рози әпәнди "рабийә қадирға берилгән бу мукапатниң әмәлийәттә уйғур хәлқиғә мәнсуп икәнлики"ни көрсәтти.

Маарипни хитайчилаштуруш җиддиләштүрүлмәктә

Хитайниң "тәңри тағ", "шинҗаң хәвәрлири тори" вә "қәшқәр гезити" қатарлиқ мәтбуатлири уйғур елидики маарипни хитайчилаштуруш җәһәттә үнүмлүк нәтиҗиләргә еришилгәнликини тәшвиқ қилип, мисал сүпитидә нөвәттә йеза –қишлақлардики уйғурларниңму пәрзәнтлирини хитай мәктәплиригә бериватқанлиқини көрсәткән.

Бу хәвәрләрдә оттуриға қоюлушичә пичан наһийисиниң дала кариз йезисидики хитайчә оттура мәктәптики оқуғучиларниң омумий нисбитиниң ٪ 67 ни уйғурлар игилигән. Қәшқәрдики хитайчә башланғуч- оттура мәктәпләрдики оқуғучиларниң ٪ 20 ни уйғурлар тәшкил қилған. Маралбеши наһийилик сериқ буя хитай мәктипидики оқуғучиларниң ٪ 84 ни уйғур пәрзәнтлири тәшкил қилған икән.

Бу хил әһвалларни хитай мәтбуатлири уйғурларниң хитай тилини өгүнишиниң бир хил еһтияҗла әмәс, бәлки өзини тәрәққий қилдурушниң алдинқи шәрти дәп қараватқанлиқиниң нәтиҗиси дәп көрсәтмәктә. Ләкин , уйғур паалийәтчилириниң қариши башқичә болуп, улар буни уйғурларниң сиясий вә иқтисадий бесим астида пәрзәнтлирини хитайчә мәктәпкә беришкә мәҗбур болуватқанлиқи дәп чүшәндүриду.

Йеқинқи йиллардин буян хитай даирилири "қош тиллиқ маарипни раваҗландуруш" нами астида өз тил сияситини давамлаштуруп, университетлар вә техникомларда уйғур тилида оқутушни тохтатқан.

Хитайдики диний етиқад әркинлики мәсилиси америка дөләт мәҗлисидә

Америка дөләт мәҗлиси хитайниң дини әркинлик вәзийити һәққидә испат бериш йиғини өткүзди. Өткән пәйшәнбә йәни 18-ноябир күни өткүзүлгән мәзкур испат бериш йиғинда америка дөләт мәҗлиси хитай ишлири комитетиниң рәиси, кеңәш палата әзаси җамес лич риясәтчилик қилди. Җамәс лич хитайниң уйғурларниң диний етиқад әркинликини боғуватқанлиқини тәкитләп мундақ дегән.

" Гәрчә хитайниң асасий қанунида пуқраларниң диний әркинлик һоқуқи бәлгиләңән болсиму, бирақ, әмәлийәттә һөкүмәт вә коммунистик партийә һәр қандақ динниң өзи бәлгилигән вәтәнпәрвәрликкә уйғун келишини тәләп қилиду. Хитай һөкүмити болупму уйғур вә тибәтләрниң диний вә мәдәнийитини бөлгүнчилик амиллири билән бағлап қарайдиғанлиқи үчүн, уйғур вә тибәтләр районлирида диний әркинликни техиму қаттиқ бастурмақта"

Йиғинда испат бәргән америка хәлқара диний әркинлик комитетиниң рәиси прита бәнсил ханим хитай һөкүмитиниң өзи назарәт астиға алмиған барлиқ диний паалийәтләрни дөләт һакимийитигә тәһдид дәп қарайдиғанлиқини билдүрүп мундақ дегән:

" Кишилик һоқуққа һөрмәт қилиш хитайниң вә районниң муқимлиқи үчүн интайин муһим, һалбуки, хитай һөкүмитиниң болупму уйғур ели вә тибәттики пуқраларға қаратқан муамилиси бу районниң муқимсизлиқни кәлтүрүп чиқиридиған йошурун хәвп һесаблиниду. Шуңа бу районда йүз бәргән һәрқандақ иҗтимаий вә сиясий вәқәләр ғәрипниң вә башқа әлләрниң диққитини тартиду"

Прита бәнсил ханим йәнә уйғур ели вә тибәттики диний әркинлик вәзийитини яхшилаш үчүн, үрүмчи вә ласада америка консулханиси қурушни тәшәббус қилди.

Шәрқий түркистан сүргүндики һөкүмити һәққидә

Өз мухбиримиз ричард фәннийниң дүшәнбә күни хәвәр қилишичә өзини " шәрқий түркистан сүргүндики һөкүмити"ниң "баш министири" дәп атиған әнвәр йүсүп, америка пайтәхти вашингтондики америка дөләтлик ахбарат кулубида мухбирларға сөз қилип, америка һөкүмитиниң "сүргүндики шәрқий түркистан һөкүмити"ни қоллиғанлиқи һәққидә бишарәт бәргән. Әнвәр йүсүпниң ашкарилишичә йәнә "сүргүндики шәрқий түркистан һөкүмити" икки айниң алдида қурулған болуп, у бу қетим 60 кишилик сүргүндики парламент тәсис қилинғанлиқини билдүргән.

Бу әһвал мунасивити билән америка ташқи ишлар министирликиниң баянатчиси там кәйсий дүшәнбә күни әркин асия радиосиниң мухбирлирини қобул қилип, америка һөкүмитиниң "шәрқий түркистан сүргүндики һөкүмити"ни қоллиғанлиқини рәт қилди.

Түркийәдә уйғурларниң инсан һоқуқи мәсилиси музакирә қилинди

21-Ноябир күни түркийиниң пайтәхти әнқәрәдики түрк дуняси мәдәнийәт мәркизидә " түрк дунясидики кишилик һоқуқ әхлақи" дегән темида йиғин ечилди. Буниңға һәр саһәдин болуп,100 гә йеқин адәм қатнашти. Мухбиримиз әркин таримниң учур беришичә; ‘түрк дуняси инсан һәқлири җәмийити" ниң башлиқи абдулла боксур әпәнди сөз қилип, уйғурларниң кишилик һоқуқ вәзийити һәққидә тохтилип, хитай һөкүмитини тәнқид қилған

Уйғур елидә әйдиз вируси билән юқумланғанлар көпәймәктә

Хитайдики тәңритағ тор бетиниң учуриға қариғанда уйғур аптоном районлуқ әйдиз кесилидин мудапиә көрүш хизмити комитети уйғур елидики әйдиз вируси билән юқумланғучиларниң саниниң бу йил 9-айғичә болған арилиқта 9346 адәмгә йәткәнликини елан қилди.

Күзәткүчиләрниң қаришичә әйдиз кесили уйғур диярида күнсайин көпәймәктә, буниңдики сәвәбләр көп хил болуп, иҗтимаий мәсилиләр қатарида йәнә әхлақсизлиқ хаишлириниң көпийиши билән ичкири хитайдин келиватқан әйдиз микропи билән юқумланғучиларниң бу кесәлни тошуп келип, йәрлик аһалиларға юқтурушиму муһим салмақни игиләйдикән.

Хәлқара хәвәрләр

Буш билән ху җинтав сөзләшти

Чили өткүзүлгән асия-тинч окян иқтисадий һәмкарлиқ йиғини җәрянида америка призденти георги буш билән хитай дөләт рәиси ху җинтав учришип, бир йерим саәт әтрапида сөһбәтләшкән.

Уларниң сөһбитиниң асасий нуқтиси тәйвән мәсилиси вә башқа хәлқаралиқ мәсилиләр һәмдә хитай-америка мунасивәтлиригә қаритилған болуп, хәвәрләргә қариғанда буш хитайдики кишилик һоқуқ вә диний әркинлик мәсилисиниң йәнила америка-хитай мунасивитидики муһим мәсилә икәнликини тәкитлигән. Буш йәнә тибәт роһаний даһийси далай ламаниму тилға алған.

Бейҗиңда сақчилар йиғини ечилди

Хитай, русийә, қазақистан, таҗикистан, түркийә вә өзбекистан қатарлиқ йәттә дөләтниң сақчи әмәлдарлири бейҗиңда хәлқара террорчилиққа қарши өз ара һәмкарлишиш йиғини ачти. Бу йиғинни бейҗиң шәһәрлик сақчи идариси уюштурған.

Бейҗиң қәшқәрни оттура вә җәнубий асияниң иқтисадий мәркизи қилмақчи икән

Өткән һәптидә йәнә бейҗиңда "қәшқәр-оттура вә җәнубий асия иқтисади нуқтисиниң тәрәққият истратегийилири" дегән темида йиғин өткүзүлгән болуп буниңға уйғур дияри билән чегридаш һәм чегридаш болмиған 8 дөләт баш әлчилири қатнашқан.

Хитайниң мәқсиди йеқин кәлгүсидә қәшқәрни оттура вә җәнубий асия иқтисадий мунасивәтлириниң мәркизигә айландуруш икән. Ләкин, уйғур күзәткүчилири бейҗиңниң мәзкур пиланиниң арқисиға уйғурлар зич җайлашқан қәшқәр қатарлиқ районларға техиму көп хитай көчмәнлирини йөткәп, бу райондики хитай нопусини уйғурлардин ашуруштәк истратегийилик нишан җайлашқанлиқини илгири сүрмәктә.

Украинийидики сайлам җиддий вәзийәтни кәлтүрүп чиқарди

Украинийәдики приздент сайлими өктичиләрниң қаттиқ наразилиқлири билән ахирлашти, чаршәнбә күнидики сайлам нәтиҗиси бойичә алғанда баш министәр янкович сайламда утуп чиққан. Лекин, униң риқабәтчиси йәни өктичиләр рәһбири юшенко вә униң қоллиғучилар мәзкур сайламниң растчил болмиғанлиқини көрсәткән, нәтиҗидә өктичиләрниң кәң көләмлик наразилиқ намайишлири йүз берип, украинийә вәзийити җиддийләшкән.

Хәлқара җәмийәтму бу қетимқи сайламниң демократик нормиларға райә қилинмиғанлиқини тәкитлигән. Өктичиләр москва пәрәс бир һөкүмәтниң украинийигә һөкүмранлиқ қилишини халимайдикән. (Үмидвар)

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт