Һәптилик хәвәрләр (23-ноябирдин 29-ноябирғичә)

Мухбиримиз җүмә
2013-11-29
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Әркин асия радиоси уйғур бөлүми һәптилик хәвәрлири
Әркин асия радиоси уйғур бөлүми һәптилик хәвәрлири
Photo: RFA

Б д т йиғинида хитай вә уйғур вәкилләр йәнә тиркәшти

25- Ноябир җәнвәдә ечилған б д т ниң аз санлиқ милләтләр һоқуқи йиғинида хитай дуня уйғур қурултийи вәкиллириниң сөз һоқуқиға тосқунлуқ қилишқа урунған.

Йиғинда хитайни қоллиғучи дөләтләр вәкили билән уйғурларни қоллиғучи дөләтләр вәкиллири арисида кәскин талаш-тартиш йүз берип, ахири дуня уйғур қурултийи мувәппәқийәтлик һалда 3 минутлуқ сөз қилиш һоқуқидин толуқ пайдиланған.

Мәлум болушичә, дуня уйғур қурултийи баянатчиси алим сейитоф сөз қиливатқанда, пакистан, русийә вә куба қатарлиқлар хитайни қоллап сөз қилған. Буниңға америка вәкили қарши чиқип уйғурларни қоллиған.

Дуня уйғур қурултийи иҗраийә комитети рәиси долқун әйса мундақ деди: шуниң билән америка вәкили бизниң сөзимизниң давамлишиши керәкликини ейтти, америкиниң бу сөзини, фирансийә, әнглийә вә шивейитсарийә вәкиллири қоллап пикир баян қилишти. Нәтиҗидә йиғин риясәтчиси бизгә сөзимизни давам қилишқа рухсәт бәрди.

Алим сөзидә шәрқи түркистан вәзийитини баян қилған һаман, хитай йәнә орнидин туруп, шәрқи түркистан дегән намни тилға елишниң бөлгүнчилик икәнликини вә буниң б д т ниң алақидар әһдинамилиригә хилап икәнликини ейтти. Хитайниң бу қаршилиқиму ақмиди, алим сөзини давамлаштурди.

Хитай илгири б д т кишилик һоқуқ кеңишидә ечилған йиғиндиму уйғур вәкиллирини тосуп қалалмиған иди.

2012-Йили дөләт бихәтәрликигә четилип қолға елинғанларниң 75 пирсәнтини уйғурлар тәшкил қилған

Америкидики бир кишилик һоқуқ тәшкилатиниң сәйшәнбә ашкарилишичә, хитайда дөләт бихәтәрликигә тәһдит селиш җинайити билән әйиблинип қолға елинғанларниң мутләқ көп қисмини уйғурлар тәшкил қилидикән. Кишилик һоқуқ паалийәтчилири б д т ни бу әһвалға диққәт қилишқа чақирди.

Америка «диалог» фонди җәмийитиниң сәйшәнбә күни елан қилған доклатида көрситишичә, хитай 2012-йили 1 миң 105 кишини «дөләт бихәтәрликигә тәһдит селиш» җинайити билән әйибләп қолға алған. Лекин, қолға елинған бу кишиләрниң 75 пирсәнтини уйғурлар тәшкил қилған.

Чәтәлдики уйғур кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң қаришичә, хитай бойичә дөләт бихәтәрликигә четилип қолға елинғанларниң 75 пирсәнтини хитай омуми нопусиниң 1 пирсәнтиниму тәшкил қилмайдиған уйғур игилиши кишини чөчүтидиған әһвал.

Америка уйғур бирләшмисиниң муавин рәиси елшат һәсән, буниңдин нөвәттә уйғурларниң хәтәрлик әһвалда туруватқанлиқини көрүвелишқа болидиғанлиқини билдүрди вә хәлқара җәмийәтни болупму ғәрб әллирини бу әһвалға диққәт қилишқа чақирди.

Илһам тохти уйғур ели даирилириниң хәтәрлик иш қиливатқанлиқини агаһландурди

Җуңго мәркизи милләтләр университетиниң дотсенти, өктичи зиялий илһам тохти уйғур елидики алий мәктәп рәһбәрлириниң сиясий интизамни алдинқи орунға қоюш мәйданини тәнқидләп, «шинҗаң даирилириниң хәтәрлик иш қиливатқанлиқи» ни агаһландурди.

«Шинҗаң гезити» ниң хәвәр қилишичә, уйғур аптоном районидики алий мәктәп рәһбәрлириниң йеқинда ечилған бир қетимлиқ йиғинида, алий мәктәпләрдә сиясий интизам, миллий бөлгүнчиликкә қарши күрәшни күчәйтиш тәкитлинип, сиясий җәһәттә лаяқәтсиз оқуғучилар мәктәп пүттүрүшкә болмайдиғанлиқи оттуриға қоюлған.

Илһам тохти германийә долқуни радиосида қилған сөзидә, даириләрниң уйғур ели вәзийитигә хата һөкүм қиливатқанлиқини әскәртип: интернет тәрәққий қилған бүгүнки күндә, даириләрниң идийә вә сөз әркинликини контрол қилиш арқилиқ муқимлиқни сақлаш пикри күлкилик, дегән.

Өркәш дөләтниң юртиға қайтиш урунуши йәнә мәғлуп болди

1989‏-Йилдики «тйәнәнмен оқуғучилар һәрикити» ниң рәһбәрлиридин өркәш дөләт бир нәччә күн аввал тәйвәндин хоңкоңға келип, хоңкоң даирилиридин өзини дәрһал қолға елип, хитай һөкүмитигә тапшуруш беришини тәләп қилған болсиму, даириләр уни қолға елишни рәт қилған вә тәйвәнгә қайтурувәткән.

Бу, өркәш дөләтниң хитай даирилиригә тунҗи қетим өзини мәлум қилиши әмәс.

У илгири хоңкоң, авмен даирилиригә, хитайниң японийә вә америкидики әлчиханилириға өзини мәлум қилған болсиму, улар өркәшни қолға елишни рәт қилған.

Өркәш дөләт бу қетим хоңкоңлуқ адвокат, хоңкоң парламент әзаси хе җүнренниң һәмраһлиқида хоңкоңға келип өзини мәлум қилған.

Өркәш дөләт «4‏-июн тйәнәнмен вәқәси» дин кейин хитай даирилири тутуш буйруқи чиқарған 2‏-номурлуқ шәхс.

Чәрчәндики йәр тәврәш апити еғир болуши мумкин

Америка йәр тәврәшни көзитиш мәркизи 24-ноябир чәрчән наһийисидә 5.6 Бал йәр тәвригәнликини елан қилди. Тәңритағ ториму чәрчән наһийисидики йәр тәврәштә 2 миң 389 адәм апәткә учриғанлиқини, өлүм-йетим ишлири һәққидики учурларниң техи намәлум икәнликини хәвәр қилди.

Зияритимизни қобул қилған чәрчән наһийилик парткомдики бир хитай секретар апәт әһвали һәққидә тохтилиштин өзини қачурди.

Һалбуки, чәрчән наһийилик һөкүмәт ишханисидики бир уйғур кадир апәтниң еғир болғанлиқини, өлүм - йетим һадисилири һәққидә техи мәлумат елинмиғанлиқини билдүрди.

Канадада һөкүмитидин һүсәнҗан җелил мәсилисигә көңүл бөлүш тәләп қилинди

Мушу айниң 23-күни канададики кишилик һоқуқ актиплири канаданиң көп милләтләр мәдәнийити министири тим уппал билән учурушуп, уйғур мәсилисини аңлатти вә канада һөкүмитини хитай түрмисидики канада пуқраси һүсәнҗан җелил мәсилисигә көңүл бөлүшкә чақирди.

Бу пикирни канада уйғур җәмийитиниң муавин рәиси адил аббас оттуриға қойди.

Бу қетимқи учришишқа канада уйғур җәмийити, әркин тибәт оқуғучилар уюшмиси, хитай демократлар тәшкилати, қатарлиқ тәшкилатларниң вәкиллири қатнашти.

Министир тим оппал вәкилләрниң сөзини аңлиғандин кейин мундақ деди: баянлириңлардин интайин тәсирләндим. Һәммәйләнниң авази һөкүмәткә чоқум йәткүзүлиду.

Толуқ бәт