Qeshqer héytgah jamesi derwazisidiki lewhening ghayib bolushi - islam dinining Uyghur élide toluq cheklen'genlikidin bésharet bermekte

Muxbirimiz behram sintash
2020-05-18
Élxet
Pikir
Share
Print
Héytgah jamesining derwazisigha uzun yillar ésiqliq turghan lewhe we uningdiki ayet, sürilerning Uyghurche yeshmisi hem erebche isim, yil ay künlerning Uyghurche terjimisi kirishtürülüp ishlen'gen süret
Héytgah jamesining derwazisigha uzun yillar ésiqliq turghan lewhe we uningdiki ayet, sürilerning Uyghurche yeshmisi hem erebche isim, yil ay künlerning Uyghurche terjimisi kirishtürülüp ishlen'gen süret
RFA/Behram

Xitay da'iriliri 2016-yildin buyan Uyghur élide meschit-jame qatarliq diniy qurulushlarni we qedimiy qebristanliqlarni chéqish herikitini bashlighan bolup, bu heriket 2018-yilidin bashlap yuqiri pellige chiqqan.

2019-Yili amérikadiki Uyghur kishilik hoquq qurulushi bu heqte "Étiqad weyranchiliqi: Uyghur meschitliri we meqberilirining chéqilishi" namliq chong hejimlik doklat teyyarlighan. Bu doklat amérika tashqi ishlar ministirliqigha tewe amérika xelq'ara diniy erkinlik komitéti teripidin élan qilin'ghan 2020-yilliq dunya diniy erkinlik ehwalini bahalash doklatining Uyghur élidiki künsayin küchiyiwatqan diniy cheklimiler we buzghunchiliqqa a'it qismida pakit süpitide körsitilgen.

Uyghur kishilik hoquq qurulushi élan qilghan bu doklatida körsitilishiche, xitay da'iriliri Uyghur élide meschit, mazar, we bashqa diniy sorunlarni öz ichige alghan islam uslubidiki 10 mingdin 15 ming ghiche qurulushning bezilirini pütünley chéqip tashlighan, bezilirining gümbez we munarlirini chéqip tashlighan. Chéqilmay saqlinip qélin'ghan meschitlerning derwazisigha ésilghan lewhe, qubbe we hilal ay belgiliri birdek élip tashlan'ghan. Radiyomiz muxbirlirimu bu heqqide 2016-yilidin buyan nurghun pakitlarni élan qilip kelgen idi.

Halbuki, xitay hökümiti mezkur doklatlarda körsitilgen shunche köp tarixiy meschitlerning chéqilishigha a'it pakitlargha héchqandaq inkas bildürmidi. Biraq xitay tashqi dunya we xelq'ara axbaratlarning közini boyash üchün nuqtiliq ziyaret we sayahet orni qilip békitilgen qeshqer héytgah jamesige oxshash orunlarni hedep özining Uyghur élidiki diniy erkinlikke kapalet qilghanliqining pakiti süpitide qollinip kelmekte.

Qeshqer héytgah jamesi heqiqeten Uyghur élide saqlinip qalghan tarixi eng uzun, kölimi eng chong meschit bolup, u Uyghur diyaridiki ilsam medeniyiti we mimarchiliqining simwolidur.

Derweqe, xitay da'iriliri tashqi dunyaning közini boyash üchün bu meshhur jameni bashqa tarixiy meschitlerni weyran qilghandek chéqiwetmigen bolsimu, biraq közetküchiler héytgah jamesi qedimiy sheher qeshqerning diniy ibadet merkizi bolush ornini tamamen yoqatti, dep qarimaqta.

Diqqet qozghaydighan bir nuqta shuki, qeshqer héytgah jamesining derwazisida uzun yillar ésiqliq turghan lewhe 2018-yilidin kéyin tartilghan sin körünüshliri bilen foto süretlerde birdek körünmigen. Bu ehwal muhajirettiki bir qisim Uyghurlarning diqqitini tartqan.

Dunya Uyghur qurultiyi diniy ishlar komitétining mudiri, dunya Uyghur qurultiyining islam dunyasigha mes'ul wekili turghunjan alawudun ependi qeshqer héytgah jamesining derwazisidiki bu lewhening ghayib qilinishigha qarita öz qarashlirini otturigha qoyup, mundaq dédi: "Héytgah jamesining kirish ishikidiki ayet taxtisining ghayib bolushi xitay hakimiyitining Uyghurlarning islam étiqadini yoqitish üchün élip bériwatqan siyasitining bir ispati. Chünki héytgah jamesining bu lewhesi héytgah jamesining munari bilen birge simwolluq xaraktérige ige. Bu tarixtin buyan dawamliship kéliwatqan bir simwol. Xitay hökümiti buningghimu chidap turalmay Uyghurgha bolghan qattiq heset bilen bu lewheni alghuziwetken."

Tuyghunjan alawudun ependi yene mundaq deydu: "Xitay da'iriliri qeshqer héytgah jamesini körünüshte (buzmay) qoyup quyush bilen xelq'araning közini boyash, dunyaning herqaysi jayliri we islam elliridin tekshürüshke kelgenlerge körsitish hemde anche-munche (özining) taratqulirida tarqitish arqiliq xelq'arani aldashtek teshwiqat siyasitini qollinip kelmekte. Xitay da'irilirining Uyghur xelqining dini, medeniyiti we tarixini ipadileydighan bu simwol xaraktérlik lewheni élip tashlishi ularning Uyghur élide islam dinini pütünley cheklep, Uyghur musulmanlirini yoqatmaqchi boluwatqanliqidek rezil meqsitini körsitip bermekte."

Bu heqqide Uyghur kishilik hoquq qurulushining tetqiqatchisi hénriy shajéwiski ziyaritimizni qobul qilip, mundaq dédi: "Uyghurlarning diniy erkinliki bar déyish ré'alliqqa mas kelmeydu. Ularning zéminidiki herqaysi jaylirida meschitler, mazarlar we bashqa muqeddes jaylar topa ittirish mashinisi bilen biraqla tarixning chang-tozanlirigha kömüwétildi. Qeshqerdiki héytgah jamesi yenila qed kötürüp turuwatidu. Uning muhimliqini közde tutqanda uning ghayib qilinishi küchlük ghezep-nepretni keltürüp chiqiridu. Yene bir jehettin uning mewjutluqi xitay da'iriliri üchün xelq'ara jama'etke Uyghurlarning diniy erkinlikini bar dep teshwiqat yürgüzüshige paydiliq. Qandaqla bolmisun, islamiy ayet-süriler yézilghan lewhelerni meschit qurulushliridin élip tashliwétish xitayning yene bashqiche yüzini körsitip béridu. Héytgah jamesi özining diniy menisini yoqitip perwasiz sayahetchiler aylinip chiqidighan quruq qapqa aylanduruldi. Bu xil ayet lewheliri bir tereptin Uyghurlarning islam dinigha étiqad qilish ötmüshige mensup bolup, uni jame yaki meschit qurulushliridin söküp éliwétish qilmishining héchqandaq aqlap chüshendürülüshi bolmaydu. Bolupmu héytgahtek muhim jamening lewhesiningmu éliwétilishi Uyghur élidiki islam étiqadining tamamen cheklinishke qarap yüzlen'genlikining bir signali."

Qeshqer héytgah jamesining derwazisidiki lewhening qisqiche tarixi we sherhiysi mundaq: yillar boyi hétgah jamesining aldi derwazisigha ésiqliq turghan bu lewhe toghriliq tordin tapqili bolidighan birqeder burun tartilghan foto süret 1983-yiligha tewe sürettur. Bu sürette mezkur lewhening héytgah derwazisi üstide ésiqliq turghanliqinimu körgili bolidu. Uningdin bashqa bu lewhe 1930-yillargha tewe héytgahning bir rengsiz foto süritidimu bar. Gerche bu rengsiz sürette lewhe üstige chüshken qéniq saye sewebidin yüzidiki teswirlerni perqlendürgili bolmisimu, emma sürettiki lewhening keng tarliq ölchimidin uning yéqinqi lewhe bilen birdeklikke ige ikenlikni körüwalghili bolidu.

Bu lewhening yasalghan waqti we lewheni yasighuchi xettatning ismi lewhening ikki yan asti teripige erebche yézilghan. Buni terjime qilghanda ong tereptiki sériq yapraqta: "Hijriye 1325-yili 11-ayning 30-küni" dep yézilghan bolup, u miladi 1908-yili 4-yanwar, yeni jüme künige toghra kélidu. Uning astidiki sériq kwadrat ichide "Buni ziyawudun yazghan" dégen erebche xet bar. Buningdin mezkur yaldamining bundin 112 yil burun ziyawudun isimlik usta xettat teripidin yézilghanliqini biliwalghili bolidu. Sol terep astidiki sériq yapraqta "Hijriye 1403-yili rebiyul awwal dep yézilghan bolup, bu miladi 1982-yili dékabirning axirliri yaki 1983-yili yanwarning bashlirigha toghra kélidu uning astidiki sériq kwadratta (üstidin astigha oqughanda) "Muhemmed imin ömer ibni numan" yaki (astidin üstige oqughanda ) "Numan ömer ibni muhemmed imin" dégen erebche söz yézilghan bolup, buningdin "Medeniyet inqilabi" da taqiwétilgen héytgah jamesining shu dewrlerde (1966-yili 23-awghusttin 1967-yili 24-yanwarghiche) tunji qétim, andin taki "Medeniyet inqilabi" axirliship islahat bashlan'ghiche bolghan ariliqta taqaq turghan. Yéngidin échilghandin kéyinki tunji rémont qilinishida mezkur lewheni qayta eslige keltürgen waqti ikenlikini bilmek tes emes.

Lewhening otturisidiki upuqni toluq qaplighan tégi qara yay shekillik siziq ichige qur'andiki eng uzun süre- "Süre beqere" ning 125-ayeti erebche yézilghan bolup, Uyghurche menisi:

"Öz waqtida biz kebini kishiler üchün jem bolidighan we tinch jay qilip berduq. (Kishilerge) maqami ibrahimni namazgah qilinglar (yeni shu yerde namaz oqunglar déduq). Ibrahim bilen isma'ilgha öyümni (yeni kebemni) tawap qilghuchilar, étikapta olturghuchilar, ruku qilghuchilar we sejde qilghuchilar üchün pak tutushni buyruduq." ( süre beqere [125]-ayet)"

Buningdin mezkur héytgah jamesining Uyghur xelqining neziride kebidek ulugh bolghan muqeddes ibadet orni ikenlikini, bu jayning maddiy we meniwi taziliqigha qattiq ri'aye qilish kéreklikini chüshendürgenlikini biliwaghili bolidu.

Lewhening del otturisidiki nur chéchip turghan quyashqa simwol qilin'ghan qizil chember ichige erebche "Teqwaliq asasigha qurulghan meschit" dep yézilghan bolup, islam tarixigha a'it menbelirige asaslan'ghanda, bu nam eslide miladi 622-yili séntebirde hezriti peyghember medinede tunji qétim öz qoli bilen insha qilghan "Qubbe yaki quba meschidi" din kelgenliki, bu meschit heqqide "Qur'an kerim" de éniq tarixiy uchuri we medhiyelirining barliqi sözlen'gen.

Mezkur jame lewhesi özining süre-ayetleri bilen héytgah jamesining Uyghurlar üchün diniy we meniwi qimmitining qanchliq yuqurliqini bilishte muhim roli barliqini körsitip béridu. Shuning bilen bir waqitta yene, bu jamening Uyghurlargha nisbeten xuddi hezriti peyghember öz qoli bilen qopurghan tunji meschidtek tewerrük jame ikenliki shundaqla Uyghurning islam dini bilen bolghan baghlinishining janliq simwoli ikenlikini körsitip béreleydu.

(Eskertish: lewhe üstidiki süre ayetlerni perqlendürüsh, we Uyghurche terjimisini tépish, erebche yézilghan adem isimliri, yil, ay künlerni terjime qilip chiqishqa yardemleshküchi: ottura-sherqde turup islam tarixi saheside izden'güchi we bilim tepsir qilghuchi alimjan hesen. Burun bu kishi Uyghur kishilik hoquq qurlulushi teripidin élan qilin'ghan "Étiqad weyranchiliqi: Uyghur meschidliri we meqberilirining chéqilishi" namliq dokladta xotendiki chéqilghan meschitler üchün ziyaret qilinip, guwahliq bergen.)

Toluq bet