Хитайниң «бир бәлвағ, бир йол» пилани уйғурларниң учур алақә йолини техиму тарайтмақта

Мухбиримиз гүлчеһрә
2017-05-17
Елхәт
Пикир
Share
Принт
(Алдинқи рәт солдин оңға түркийә, вийетнам, русийә вә хитай дөләт президентлири) рәҗәп таййип әрдоған, тран дай қуаң, виладимир путин вә ши җинпиң қатарлиқлар «хәлқаралиқ бир бәлвағ, бир йол мунбири йиғини» да хатирә сүрәттә. 2017-Йили 15-май, бейҗиң.
(Алдинқи рәт солдин оңға түркийә, вийетнам, русийә вә хитай дөләт президентлири) рәҗәп таййип әрдоған, тран дай қуаң, виладимир путин вә ши җинпиң қатарлиқлар «хәлқаралиқ бир бәлвағ, бир йол мунбири йиғини» да хатирә сүрәттә. 2017-Йили 15-май, бейҗиң.
AFP

Хитай дөләт рәиси ши җинпиң 5-айниң 14-күни «бир бәлвағ, бир йол» хәлқара һәмкарлиқ башлиқлар мунбириниң башлиниш мурасимидики нутқида «бир бәлвағ, бир йол» ни тинчлиқ, гүллиниш, ечиветиш, йеңилиқ яритиш вә мәдәнийәт йоли қилип қуруп чиқиш керәкликини тәкитлиди. У шундақла «алди билән ‹бир бәлвағ, бир йол' алтә чоң иқтисади каридори қурулушини пухта илгири сүрүп, дуняви енергийә алақә тори бәрпа қилип, район һалқиған әшя обороти тори қурулушини мукәммәлләштүрүшимиз; сиясәт, қаидә, өлчәмни бир гәвдиләштүрүшни илгири сүрүшимиз керәк» дәп көрсәткән.

Әлвәттә учур алақә васитилириниң ечиветилиши вә тәрәққиятиму һәр саһәдики ортақ, универсал һәмкарлиқниң алақилишиш механизми бәрпа қилишниң шәрти. Анализчиларниң қаришичә, дуняниң диққитини тәрәққияттин ибарәт бу негизлик мәсилигә мәркәзләштүрүшкә тиришиватқан хитай һөкүмити дөләт ичидә болса, бир бәлвағ бир йол истратегийәсиниң муқим, бихәтәр әмәлгә ешиши үчүн дәл әксичә тәдбир қоллиниливатқан болуп, пуқраларниң учур алақә васитилиридин қоллиниш, интернеттин пайдилиништа әслидинла чәклик болған бошлуқи техиму тарайтилғанлиқи мәлум.

Бу һәқтә радийомизға келиватқан инкаслардин уйғурларниң чәтәлләрдики уруқ-туғқан вә достлири билән бирдин бир алақә васитиси сүпитидә қоллиниватқан үндидарни қоллинишиму тосқунлуққа чәклимиләргә учраватқанлиқи мәлум. Бу һәқтә йеқинқи күнләрдә һәтта чәтәлләрдә уйғурлар кәңри қоллиниватқан «фәйсебок» вә «ватсап» лардиму муназирә ғулғула қозғалди.Йеқинда муһаҗирәттики бир уйғур иҗтимаий алақә васитисигә син йоллап бу һәқтә өзиниң наразилиқини мундақ ипадә қилған иди:

Хитай һөкүмитиниң интернетқила әмәс, учур алақә васитилиригә болған қатму-қат контроллуқи ешип бериватқанлиқидәк вәзийәтни чүшәнгән германийәдә яшаватқан уйғур юмшақ детал тәтқиқатчиси әли әпәнди, бу һәқтә зияритимизни қобул қилип, өзиниңму илгири уйғур дияридики юмшақ детал вә интернет тәрәққият кәспий саһәсидә һәмкарлашқучилири биләнму алақисини үзүшкә, имканийәт бар уйғур елидики уруқ-туғқанлириға биһудә хәвп-хәтәр йетишниң алдини елиш үчүн өзлүкидин үндидар топлуқлиридинму чекингәнликини вә өзиниңму уйғур елидики бәзиләр тәрипидин чиқириветилгәнликини илгири сүрди. У йәнә һазирқи назук вәзийәттә хитайниң барлиқ саһәләргә контрол системиси бәрпа қилип болғанлиқи вә қануний асасиниму тикләп болғанлиқини, хитай тәшәббус қилған «бир бәлвағ, бир йол» қурулушиниң хәлқаралиқ һәмкарлиқларда қуруқлуқ, деңиз, һава йоли, торни бир гәвдиләштүрүшни нишан қилған болсиму, ички қисмида уйғурларниң һәрикәт вә алақә бошлуқиниң илгирикидинму тарайтилғанлиқини билдүрди.

«Бир бәлвағ, бир йол» ни ечиветиш йоли қилип қуруп чиқимиз дәватқан хитай һөкүмитиниң уйғур елидә йүргүзүватқан интернет вә учур васитилиригә болған контрол сиясәтлириниң әмәлийәттә, ечиветиш вә тәрәққиятқа пайдисиз адаләтсиз бир муһитни яритиватқанлиқини тилға алған хәлқара әркинлик сарийиниң тәтқиқатчиси мәделини ерип ханим, хитайниң интернет учур әркинлик әһвалиниң интайин начар болуп келиватқанлиқини тәнқидләп: «хитайниң вә уйғур елиниң һазирқи интернет вә учур әркинлик әһвали һәққидә ениқ бир мәлумат берәлмисәмму, әмма инсан һәқлирини қоғдаш оргини болған әркинлик сарийи һәр йили дунядики хитайни өз ичигә алған 65 дөләтниң интернет әркинлик вәзийити йиллиқ доклатини елан қилип келиватимиз, хитай болса һәр йили изчил һалда, йеқинқи 2015-, 2016-йилиму интернет әркинлик әһвали әң төвән орунда туруп кәлмәктә. Шундақла уйғур райони болса учур вә интернетқа болған контроллуқ һәммидин еғир җай, бу һәқтә көзитип келиватимиз» деди.

Мәделини ханим һалбуки хәлқараниң диққитини уйғур вә тибәткә охшаш контроллуқ күчлүк орунларға тартишниң риқабәтлик бир мәсилә болуватқанлиқини тәкитләп: «биз йиллиқ доклатлиримизда бу саһәдики мәсилиләрни тәкшүрүп тәтқиқ қилип доклат тәйярлап сунуватимиз, хәлқаралиқ инсан һәқлири органлири вә хитай билән һәмкарлашқан һәр қайси дөләтләрниңму у җайдики интернет контроллуқ вәзийитини нәзәрдин сақит қилмаслиққа чақиримиз, бу у җайдики интернет учур әркинлик мәсилисила әмәс өз нөвитидә инсан һәқлири мәсилисидур. Биз көп тәрәплик сода түзүлмисини қоғдап, әркин сода райони қурулушини қоғлишиватқан хитай һөкүмитиниң инсан һәқлиригә мунасивәтлик болған интернет учур әркинликини һөрмәт қилишқа чақиримиз, шундақла башқа һәр қайси дөләтләрниму сода вә башқа һәмкарлиқ мунасивәтлиридә хитайниң районда интернет учур әркинликини өз ичигә алған инсан һәқлиригә һөрмәт қилмай туруп, адил, тәңпуң, ашкара хәлқара иқтисад-сода, мәбләғ селиш қаидә системисини қуруп чиқалмайдиғанлиқини әскәртиши вә буниңда актип рол елишини тәвсийә қилимиз» дәп көрсәтти.

Ши җинпиңниң сөзичә, «бир бәлвағ, бир йол» ни 21-әсир рәқәмлик йипәк йоли қилип қуруп чиқиш алақә тори дәвридики муһим нишандин ибарәттур.

15-Май башланған «бир бәлвағ, бир йол» хәлқара һәмкарлиқ башлиқлар мунбири, хитай тәшәббус қилип өткүзгән «бир бәлвағ, бир йол» қурулуши рамкисидики дәриҗиси әң юқири, көлими әң чоң болған хәлқаралиқ йиғин болуп, униң баш темиси «хәлқара һәмкарлиқни күчәйтиш, ‹бир бәлвағ, бир йол' ни ортақ қуруш, ортақ пайда елип тәрәққий қилишни ишқа ашуруш» тин ибарәттур. 29 Дөләтниң дөләт башлиқлири вә һөкүмәт башлиқлирини өз ичигә алған 130 дөләт вә 70 нәччә хәлқара тәшкилаттин кәлгән 1500 вәкил бу қетимлиқ башлиқлар мунбиригә қатнашқан.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт