Xitayning "Bir belwagh, bir yol" pilani Uyghurlarning uchur alaqe yolini téximu taraytmaqta

Muxbirimiz gülchéhre
2017-05-17
Élxet
Pikir
Share
Print
(Aldinqi ret soldin onggha türkiye, wiyétnam, rusiye we xitay dölet prézidéntliri) rejep tayyip erdoghan, tran day qu'ang, wiladimir putin we shi jinping qatarliqlar "Xelq'araliq bir belwagh, bir yol munbiri yighini" da xatire sürette. 2017-Yili 15-may, béyjing.
(Aldinqi ret soldin onggha türkiye, wiyétnam, rusiye we xitay dölet prézidéntliri) rejep tayyip erdoghan, tran day qu'ang, wiladimir putin we shi jinping qatarliqlar "Xelq'araliq bir belwagh, bir yol munbiri yighini" da xatire sürette. 2017-Yili 15-may, béyjing.
AFP

Xitay dölet re'isi shi jinping 5-ayning 14-küni "Bir belwagh, bir yol" xelq'ara hemkarliq bashliqlar munbirining bashlinish murasimidiki nutqida "Bir belwagh, bir yol" ni tinchliq, güllinish, échiwétish, yéngiliq yaritish we medeniyet yoli qilip qurup chiqish kéreklikini tekitlidi. U shundaqla "Aldi bilen 'bir belwagh, bir yol' alte chong iqtisadi karidori qurulushini puxta ilgiri sürüp, dunyawi énérgiye alaqe tori berpa qilip, rayon halqighan eshya oboroti tori qurulushini mukemmelleshtürüshimiz؛ siyaset, qa'ide, ölchemni bir gewdileshtürüshni ilgiri sürüshimiz kérek" dep körsetken.

Elwette uchur alaqe wasitilirining échiwétilishi we tereqqiyatimu her sahediki ortaq, uniwérsal hemkarliqning alaqilishish méxanizmi berpa qilishning sherti. Analizchilarning qarishiche, dunyaning diqqitini tereqqiyattin ibaret bu négizlik mesilige merkezleshtürüshke tirishiwatqan xitay hökümiti dölet ichide bolsa, bir belwagh bir yol istratégiyesining muqim, bixeter emelge éshishi üchün del eksiche tedbir qolliniliwatqan bolup, puqralarning uchur alaqe wasitiliridin qollinish, intérnéttin paydilinishta eslidinla cheklik bolghan boshluqi téximu taraytilghanliqi melum.

Bu heqte radiyomizgha kéliwatqan inkaslardin Uyghurlarning chet'ellerdiki uruq-tughqan we dostliri bilen birdin bir alaqe wasitisi süpitide qolliniwatqan ündidarni qollinishimu tosqunluqqa cheklimilerge uchrawatqanliqi melum. Bu heqte yéqinqi künlerde hetta chet'ellerde Uyghurlar kengri qolliniwatqan "Feysébok" we "Watsap" lardimu munazire ghulghula qozghaldi.Yéqinda muhajirettiki bir Uyghur ijtima'iy alaqe wasitisige sin yollap bu heqte özining naraziliqini mundaq ipade qilghan idi:

Xitay hökümitining intérnétqila emes, uchur alaqe wasitilirige bolghan qatmu-qat kontrolluqi éship bériwatqanliqidek weziyetni chüshen'gen gérmaniyede yashawatqan Uyghur yumshaq détal tetqiqatchisi eli ependi, bu heqte ziyaritimizni qobul qilip, öziningmu ilgiri Uyghur diyaridiki yumshaq détal we intérnét tereqqiyat kespiy saheside hemkarlashquchiliri bilenmu alaqisini üzüshke, imkaniyet bar Uyghur élidiki uruq-tughqanlirigha bihude xewp-xeter yétishning aldini élish üchün özlükidin ündidar topluqliridinmu chékin'genlikini we öziningmu Uyghur élidiki beziler teripidin chiqiriwétilgenlikini ilgiri sürdi. U yene hazirqi nazuk weziyette xitayning barliq sahelerge kontrol sistémisi berpa qilip bolghanliqi we qanuniy asasinimu tiklep bolghanliqini, xitay teshebbus qilghan "Bir belwagh, bir yol" qurulushining xelq'araliq hemkarliqlarda quruqluq, déngiz, hawa yoli, torni bir gewdileshtürüshni nishan qilghan bolsimu, ichki qismida Uyghurlarning heriket we alaqe boshluqining ilgirikidinmu taraytilghanliqini bildürdi.

"Bir belwagh, bir yol" ni échiwétish yoli qilip qurup chiqimiz dewatqan xitay hökümitining Uyghur élide yürgüzüwatqan intérnét we uchur wasitilirige bolghan kontrol siyasetlirining emeliyette, échiwétish we tereqqiyatqa paydisiz adaletsiz bir muhitni yaritiwatqanliqini tilgha alghan xelq'ara erkinlik sariyining tetqiqatchisi medélini érip xanim, xitayning intérnét uchur erkinlik ehwalining intayin nachar bolup kéliwatqanliqini tenqidlep: "Xitayning we Uyghur élining hazirqi intérnét we uchur erkinlik ehwali heqqide éniq bir melumat bérelmisemmu, emma insan heqlirini qoghdash orgini bolghan erkinlik sariyi her yili dunyadiki xitayni öz ichige alghan 65 döletning intérnét erkinlik weziyiti yilliq doklatini élan qilip kéliwatimiz, xitay bolsa her yili izchil halda, yéqinqi 2015-, 2016-yilimu intérnét erkinlik ehwali eng töwen orunda turup kelmekte. Shundaqla Uyghur rayoni bolsa uchur we intérnétqa bolghan kontrolluq hemmidin éghir jay, bu heqte közitip kéliwatimiz" dédi.

Medélini xanim halbuki xelq'araning diqqitini Uyghur we tibetke oxshash kontrolluq küchlük orunlargha tartishning riqabetlik bir mesile boluwatqanliqini tekitlep: "Biz yilliq doklatlirimizda bu sahediki mesililerni tekshürüp tetqiq qilip doklat teyyarlap sunuwatimiz, xelq'araliq insan heqliri organliri we xitay bilen hemkarlashqan her qaysi döletlerningmu u jaydiki intérnét kontrolluq weziyitini nezerdin saqit qilmasliqqa chaqirimiz, bu u jaydiki intérnét uchur erkinlik mesilisila emes öz nöwitide insan heqliri mesilisidur. Biz köp tereplik soda tüzülmisini qoghdap, erkin soda rayoni qurulushini qoghlishiwatqan xitay hökümitining insan heqlirige munasiwetlik bolghan intérnét uchur erkinlikini hörmet qilishqa chaqirimiz, shundaqla bashqa her qaysi döletlernimu soda we bashqa hemkarliq munasiwetliride xitayning rayonda intérnét uchur erkinlikini öz ichige alghan insan heqlirige hörmet qilmay turup, adil, tengpung, ashkara xelq'ara iqtisad-soda, meblegh sélish qa'ide sistémisini qurup chiqalmaydighanliqini eskertishi we buningda aktip rol élishini tewsiye qilimiz" dep körsetti.

Shi jinpingning söziche, "Bir belwagh, bir yol" ni 21-esir reqemlik yipek yoli qilip qurup chiqish alaqe tori dewridiki muhim nishandin ibarettur.

15-May bashlan'ghan "Bir belwagh, bir yol" xelq'ara hemkarliq bashliqlar munbiri, xitay teshebbus qilip ötküzgen "Bir belwagh, bir yol" qurulushi ramkisidiki derijisi eng yuqiri, kölimi eng chong bolghan xelq'araliq yighin bolup, uning bash témisi "Xelq'ara hemkarliqni kücheytish, 'bir belwagh, bir yol' ni ortaq qurush, ortaq payda élip tereqqiy qilishni ishqa ashurush" tin ibarettur. 29 Döletning dölet bashliqliri we hökümet bashliqlirini öz ichige alghan 130 dölet we 70 nechche xelq'ara teshkilattin kelgen 1500 wekil bu qétimliq bashliqlar munbirige qatnashqan.

Toluq bet