Xitay néme üchün bezi karxanilirini qazaqistan'gha köchürmekchi?

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2014-12-29
Élxet
Pikir
Share
Print

Kéyinki waqitlarda qazaqistan we xitay otturisidiki iqtisadiy munasiwetlerning mustehkemlinishi bayqalmaqta. Melum bolushiche, mushu ayning otturilirida xitayning bash ministiri ili kéchyang qazaqistanda prézidént nursultan nazarbayéf we hökümet rehbiri kerim mesimoflar bilen muzakire yürgüzüp, ikki memliket otturisidiki iqtisadiy alaqilerni buningdin kéyinmu rawajlandurush heqqide bir qatar kélishimler imzalighan idi. Terepler qorghas xelq'ara soda merkizini, tömür we aptomobil yollirini sélish, shundaqla soda-iqtisadiy, meblegh sélish, yéqilghu-énérgiye, tranzit-transiport saheliri boyiche yene köpligen mesililerni muhakime qildi. Xitay wekili shu waqitta qazaqistan térritoriyiside eynek, sémont ishlepchiqirish we yéza igiliki mehsulatlirini qayta ishlesh zawutlirini qurush teklipini bergen idi. Ene shu munasiwet bilen qazaqistan ammiwi axbarat wasitiliride bir qatar maqaliler élan qilinishqa bashlidi.

Xitay shularning biri "Séntir asiya" tor gézitide bérilgen "Néme üchün karxanilirini qazaqistan'gha köchürmekchi" namliq maqalidur. Uningda qazaqistan we xitay hökümet bashliqliri kerim mesimof we ili kéchyangning yéqin arida bezi xitay karxanilirining, jümlidin eynek we sémont ishlepchiqirish hem yéza igiliki mehsulatlirini qayta ishlesh zawutlirining qazaqistan'gha köchürülüshi heqqide kélishkenliki éytilghan bolup, buningdin qazaqistanning qandaq payda we ziyan köridighanliqi körsitilgen. Maqalide mundaq déyilgen: "Yawro'asiya ittipaqida soda bajliri kötürülgendin kéyin, xitay mundaq bir mesilige duchar bolup qaldi, yeni xitay tawarlirini sétip élish qazaqistanliqlar üchün ilgerkidek paydiliq bolmay qaldi. Karxanilarning qazaqistan térritoriyisige köchürülüshi xitay tawarining qazaqistanliq tijaretchilerni yenimu özige tartidighan derijige yetküzidu, ilgiri ular bu tawarlarni shinjangdin sétiwalatti, emdi istémalchilar üchün ularning bahasi töwenleydighan bolidu." maqalide éytilishiche, omumen qazaqistan we merkiziy asiyaning bashqimu memliketlirige karxanilarni köchürüsh xitayning kelgüsi pilanlirigha kirmigen idi. Xitay kompaniyiliri üchün öz karxanilirini wiyétnam, kambodzha, hindonéziye, filippin qatarliq xitaygha yéqin memliketlerge köchürüsh köprek payda élip kelgen bolatti. Chünki bu ellerdiki emgek küchi xitaygha qarighanda erzenirek idi. Amma Uyghur élidiki otturiche ish heqqi xitaydiki eng yuqiri ish heqlirining biri bolup, bu yerdimu payda élish mumkin idi.

Maqalide yene qazaqistanning alidighan paydisi heqqide mundaq déyilgen: "Köpligen saheler boyiche qazaqistan iqtisadi xitay importigha béqinip kélidu. Yeni yéngi karxanilarda ishlepchiqirilidighan tawarlarning zor köpchilikini qazaqistanliqlar ilgirimu xitaydin sétiwalatti. Mesilen, qazaqistanda tamamen ishlepchiqirilmaydighan eynek asasen shinjangdin import qilinatti. Eger u memliket térritoriyiside chiqirilidighan bolsa, istémalchilar üchün uning paydisi éniq. Qurulush matériyalliri heqqidimu shuni éytishqa bolidu." shundaq bolghan teqdirde, bu karxanilar peqet qazaqistanning ichki bazarini béyitishqa qaritilghanmu yaki mehsulat qoshumche yene sirtqimu chiqirilamdu? qanche qilghan bilen, bu tijaretchilerge we istémalchilarghimu, döletkimu payda élip kélidiken. Maqalide éytilishiche, mezkur karxanilarning bashqurush sistémisi xitay tereptin, adettiki ishchiliri yerlik ahalidin bolmaqchi. Emdi ékologiye mesilisige kelgende, maqalide mundaq karxanilarning etraptiki muhitning bulghinishigha we hetta özlirining salametliki üchün ensireydighan puqralarning ijtima'iy qarshiliqlirighimu duch kélish mumkinliki tekitlen'gen. Xitay terepning shangxey hemkarliqi teshkilati da'iriside etraptiki muhitni qorghash boyiche mutexesssilerni teyyarlashqa we salametlikni saqlashqa 50 milyon dollar ajritishqa teyyar ikenliki heqqide qilghan bildürüshi köpchilikni oygha salmaqta.

Ziyaritimizni qobul qilghan siyasetshunas ghalim agélé'u'of barliq teleplerni qet'iy saqlighan halda, mundaq xitay karxanilirining qazaqistanda qurulushi her ikki memliket üchün ehmiyetlik bolidighanliqini tekitlep, mundaq dédi: " Birinchidin, yuqiri téxnologiyilerning bolushi zörür, ikkinchidin, ékologiyening buzulmasliqi lazim. Shundaqla mundaq karxanilarda qazaqistanliqlarmu ishlise, elwette, buni qollash kérek. Eger kemchilikler yoqitilsa, mundaq layihining paydisi hemmige tégidu." gh. Agélé'u'of bu jeryanda eynek we sémont ishlepchiqirishning sözsiz etraptiki muhitqa ziyan yetküzidighanliqini eskertti we karxana égilirining we bezi yerlik emeldarlarning emgek qa'idilirini, ishchilarning hoquqlirini qoghdashqa we ahalining bixeterlikini teminleshke chong ehmiyet bérish lazimliqini alahide tekitlidi.

Toluq bet