Qashtéshi sodigiri: "Menbe az, shérik köpeydi"

Muxbirimiz gülchéhre
2016-08-31
Élxet
Pikir
Share
Print
Qashtéshi pishshiqlash zawutigha tizip qoyulghan, yoghan qashtéshidin uyup chiqirilghan timsah. 2006-Yili 13-öktebir, xoten.
Qashtéshi pishshiqlash zawutigha tizip qoyulghan, yoghan qashtéshidin uyup chiqirilghan timsah. 2006-Yili 13-öktebir, xoten.
AFP

Igilishimizge qarighanda, xitay da'iriliri xoten shehiridiki yurungqash deryasining gherbiy qirghiqidiki kona köwrük bilen yéngi köwrük otturisigha qashtéshi soda merkizini qurghan bolup 28-awghust yopuqi échilip tijaret bashlighan. Eslide xitaydiki eng chong qashtéshi soda baziri xénenning jénping nahiyiside bolup, igiligen kölimi 450 mo kélidiken. Xoten shehiride berpa qilin'ghan bu qashtéshi soda merkizining kölimi texminen 570 mo kélidighan bolup, nöwette xitay boyiche kölimi eng chong qashtéshi soda merkizi bolup qalghan. Xitay hökümiti teshwiqat wasitilirining munasiwetlik xewerliride tonushturulushiche, "Xoten qashtéshi soda merkizi addiyla éléktron soda supisi emes, u xoten qashtéshi kesip zenjirini téximu mukemmelleshtürüp qalmastin, yene qashtéshi bazirining saghlam, ölchemlik tijaret qilishini ishqa ashurup, xoten qashtéshi kespining ölchemlishish, xoten qashtéshi medeniyitining kesiplishish tereqqiyatini ünümlük ilgiri süridu. Xoten qashtéshi soda bazirining tijariti zamaniwi mulazimet kespi, pul mu'amile kespi, oborot kespining tereqqiyati we nopusning yötkilishide küchlük türtkilik we ilgiri sürüsh rolini oynaydu." bu merkezde, qashtéshi sodisi, pishshiqlap ishlesh, bahalap békitish, sayahet bir gewdilendürülüp, xoten qashtéshi kesip zenjiri uzartilip, bazar tüzülmisi mukemmelleshtürülüp, omumiy riqabet emeliy iqtidari yuqiri kötürülidiken.

Xoten wilayitide 2004-yilidin buyan jem'iy 2 nöwetlik qashtéshi medeniyiti sayahet bayrimi ötküzüldi. 2012-Yildin bashlap her yili xoten shehirining qashtéshi medeniyiti sayahet bayrimi ötküzüshini belgilidi. Xoten memuri torida qash téshi makani, yipek yolidiki dangliq sheher xotende ötküzülgen bu nöwetlik bayramda "Bir qatar iqtisad-soda kéngishish pa'aliyiti arqiliq xotenning yaxshi meblegh sélish muhiti namayan qilindi, qashtéshi medeniyiti sayahet bayrimimu her qaysi sahelerdiki eziz méhmanlar yighilidighan, iqtisad-soda hemkarliqini ilgiri süridighan katta merikige aylandi" dep körsetkendin bashqa, yéngi tijaret bashlighan qash téshi soda merkizini qashtéshi medeniyitini téximu teshwiq qilip, xoten qashtéshi kespining tereqqiyatini ilgiri sürüsh üchün qurghanliqini teshwiq qiliwatqan bolsimu, yerlik qashtéshi sodigerliri bularning quruq sho'ar bolup qéliwatqanliqini, da'irilerning qashtéshi medeniyiti sayahet bayrimi ötküzüsh meqsitining qashtéshini wasite qilip, xitaydin sodiger chaqirip xotenning özgiche bayliqi bolghan shundaqla menbesi cheklik halgha chüshüp qalghan qash téshi sodisini pütünley igilesh ikenlikini qeyt qilidu. Bu heqte a'iliside 4-ewlad "Tashchi" ikenlikini bildürgen xotenlik bir Uyghur yash, özige oxshash ata miras kespi bilen shughullinip kelgen tashchilar köp bolsimu, öz yurtida échilghan qashtéshi bayram we soda yermenkilirige qatniship baqmighanliqini, uninggha asasen xitaylarning qatnashturulidighanliqini, "Bizge uningdin nep yoq" dep bilgechke öziningmu qizziqmaydighanliqini bildürdi.

Bu yash tashchining chüshendürüshiche, "Qashtéshi xuddi néfitke oxshash xudaning xoten xelqige qilghan bir in'ami xalas." lékin, bolupmu yéngi bir nöwetlik nishanliq yardem bérish xizmiti bashlan'ghandin buyan xitay ölke, sheherliridin xoten'ge kélip tash qazghuchilar köpeygen. Shundaqla qashtéshi chiqidighan derya sahillirining pilansiz tash qézish heriketliri sewebidin éghir buzghunchiliqqa uchrighanliqtin, hazir da'iriler derya sahillirida shexslerning tash qézishni qattiq wasitiler bilen chekligen. Bu tashchi uningdin kéyinki weziyetni "Menbe az, shérik jiq bolup qaldi" dep yighinchaqlidi.

Uning déyishiche, xotende derya sahillirida tash qézish cheklen'gendin kéyin, peqetla shirketler kötüre alghan da'iride yaki kanda tash qézishqa ruxset qiliniwatqan bolsimu, bu orunlar hemmisi xitay sodigerlerning qolida bolup, özi tash qézishqa amalsiz qalghan Uyghur tashchilar hazir shulargha yallanma bolup ishlep jan béqishqa mejbur. Gerche bir qisim béyighan Uyghur tashchilar bolsimu "Ularning kanlarni hödde élishqa qurbi yoq yaki yoli yoq."

Xotende qurulghan bu chong qash téshi soda merkizi neq mal sodisi we "Intérnét tori" mulazimet endizisige tayinip, xoten qashtéshi medeniyiti kespining kesip zenjirini berpa qilishni meqset qilghanliqi xewer qilindi. Emma bu yash tashchi intérnét soda supilirining asasen xitay tilida ikenlikini til we téxnika hemde eswablar siyaset cheklimiliri bilen adettiki déhqan tashchilar bu bazarlardin yiraq qalduruluwatqanliqni otturigha qoydi. U yene, gerche da'iriler yéngi zamaniwi aksiye baziri we tor bazarliri arqiliq xoten qashtéshi sodisigha pütünley ige bolushni meqset qilghan bolsimu, xoten shehiride bir qeder nami chiqqan xoten qashtéshi soda baziridin üchi barliqini, bu üch bazarni hökümet qurghan bolmastin, belki tarix we alahide jughrapiyelik muhit sewebidin shekillen'gen, tarixi uzun yerlik ammigha eng tonushluq we qulayliq, Uyghurlarning éhtiyajidin chiqiwatqan bazar bolghachqa "Undaq asan yoqilip ketmeydu" dep qaraydighanliqini bildürdi.

Uyghur kadir: "Qashtéshini wasite qilghan bayramlar, peqetla soda we menpe'etnila qoghliship medeniyet we bayliq menbelirige ziyan yetmekte..."

Xoten memuriy mehkimining medeniyet ishlirigha mes'ul kadirlirining biri ismini ashkarilimasliq sherti bilen ziyaritimizni qobul qilip bergen melumatigha qarighanda, "Bu nöwetlik qashtéshi medeniyet bayrimigha memliketning her qaysi jayliridin 1000 gha yéqin qashtéshi sodigiri, qashtéshi mutexessisliri, xoten qashtéshi heweskarliri yighilghan. Xoten qashtéshi medeniyiti sayahet bayrimi xotenning sodiger chaqirip, meblegh kirgüzüshidiki nuqtiliq sehnige aylanmaqta iken. Emma u jawablirida bu bayramgha Uyghur qash téshi sodigerlirining asasen qatnashmighanliqini yoshurup qalalmidi.

Bu kadirning qarishiche, qashtéshini menbe qilghan bu xil bayramlar medeniyetni soda we sayahetchilerni jelp qilidighan wasite qiliwalmaqta. Iqtisadiy menpe'etke bérilip medeniyetni qoghdimay, eksiche cheklik menbeni bayliq dep qarap, köz aldidiki menpe'etni dep kelgüsi menpe'etni qurban qilmaqta. Qashtéshi bayliqini xoritip nahayiti éghir aqiwetlerni keltürüp chiqarmaqta iken. Hökümet teripidin békitilgen qashtéshi kolashqa bolidighan besh chong kanni pursetni gheniymet bilgen xitay sodigerler igilep bolghan. Hökümet yene tashning bahasini muqimlashturush, uni bir qélipqa chüshürüsh üchün mexsus qashtéshi mutexessislirini xitaydin teklip qilip xoten'ge yerleshtürgen.

Xoten gézitining bulturqi 12-nöwetlik xoten qashtéshi medeniyiti sayahet bayrimigha da'ir xewiridin ashkarilinishiche, xoten qashtéshi soda merkizining aptonom rayonluq xelq hökümiti testiqlap qurghan, péyini dölet kontrol qilidighan qashtéshi sodisi supisi, jéjyang ölkisining 2-türkümde shinjanggha nishanliq yardem bérish türi bolup, 2014-yili xoten wilayetlik partkom, memuriy mehkime béyjing shehirining shinjanggha nishanliq yardem bérish xoten aldinqi sep qomandanliq shtabi, jéjyang ölkilik shinjanggha nishanliq yardem bérish ishxanisi bilen kéngishish arqiliq qurulushni tamamlishi qarar qilin'ghan. Xoten medeniyet merkizining qurulushini béyjing sheherlik binakarliq qurulush guruhi 4-binakarliq shirkiti üstige alghan. Mushuninggha oxshash, wilayetlik kutupxana, mozéy, naxsha-ussul sen'et merkizi, énérgiye merkizi we yer asti aptomobil toxtitish meydanigha oxshash xotendiki muhim medeniyet imariti we namayende xaraktérlik imaretlerning qurulushini xoten sheherlik partkom, hökümet tarmaqliri asasen xitay shirketlirige höddige bergen.

Xitay kadir: "Qashtéshimu, néfitke oxshash döletning bayliqi"

Biz asasliq qashtéshi kanliri we asasliq qurulush türlirining néme sewebtin peqetla xitay meblegh salghuchilargha bérilgenlikini sürüshte qilish üchün, xoten sheherlik hökümetning bayliq we sodiger chaqirish ishxanisi bilen alaqileshtuq, téléfonni alghan bir xadim xotendiki qashtéshi kanlirining we asasliq qurulush türlirining sodiger chaqirip kim ashti qilip sétilidighanliqi, hökümetning peqet bazarning tertiplik qanunluq we adil bolushigha kapaletlik qilip nazaret qilidighanliqini éytip, bazar riqabitide héchqandaq ayrimichiliq yoq dédi.

Uning éytishiche, xotendiki qashtéshi menbelirimu néfitke oxshash dölet bayliqi, qashtéshi kanlirini kim ashti qilip sodiger chaqirishta, kötüre alghan sodigerler qazghan bayliqining miqdarigha qarap döletke baj tapshuridighan bolghachqa, bu xoten wilayiti, aptonom rayon we döletkimu paydiliqmish. U xotendiki qashtéshi kanlirining qaysi shirketlerge höddige bérilgenlikige da'ir inchike tereplirini bilmeydighanliqini éytip téléfonni qoydi.

Hemmige melum bolghandek, xotenning nopusining 95% tin yuqirisini Uyghurlar igileydu. Hemde xoten izchil halda aptonom rayon we memliket boyichimu namratliq qalpiqini tashliwételmey kelgen jaydur. Shundaqla yéqinqi yillarda xotende namuwapiq bayliq échish we köchmen yötkesh siyasetliri xoten xelqining yenimu namratlishishigha seweb bolmaqta. Közetküchiler, xotende kélip chiqiwatqan türlük naraziliq we qarshiliqlar, da'irilerning yéqinqi yillarda yerlik Uyghurlarning siyasiy, iqtisadiy we diniy heq-hoquqlirini téximu qattiq wasitiler bilen depsende qiliwatqanliqi bilen biwasite munasiwetlik dep qarimaqta.

Toluq bet