Мутәхәссисләр: «5-июл үрүмчи қәтлиами ирқий қирғинчилиқтур»

Ихтиярий мухбиримиз әркин тарим
2020-07-06
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Әнқәрәдики уйғур тәтқиқат институти син көрүнүш арқилиқ өткүзгән «5-июл үрүмчи қәтлиами вә хитайниң ирқий қирғинчилиқи» темисида доклат бериш йиғиниға қатнашқучилар вә қисқичә мәзмун. 2020-Йили 4-июл.
Әнқәрәдики уйғур тәтқиқат институти син көрүнүш арқилиқ өткүзгән «5-июл үрүмчи қәтлиами вә хитайниң ирқий қирғинчилиқи» темисида доклат бериш йиғиниға қатнашқучилар вә қисқичә мәзмун. 2020-Йили 4-июл.
RFA/Erkin Tarim

«5-Июл үрүмчи қәтлиами» уйғур ели хитай тәрипидин бесивелинғандин кейинки еғир қәтлиамлардин бири дәп қаралди. Ундақта буниң хәлқара қанундики ирқий қирғинчилиқ билән мунасивити қандақ? бу соалға җаваб издәш үчүн әнқәрәдики уйғур тәтқиқат институти син көрүнүш арқилиқ «5-июл үрүмчи қәтлиами вә хитайниң ирқий қирғинчилиқи» темисида доклат бериш йиғини өткүзди. Йиғинға уйғур институти баш катипи адилҗан әруйғур риясәтчилик қилди. Мәзкур институтниң мудири, истратегийә мутәхәссиси доктор әркин әкрәм әпәнди, канададики уйғур зиялийси, уйғур тәтқиқат институтиниң мутәхәссиси руқийә турдуш ханим вә шиветсийәдики уйғур зиялийси ниҗат турсун әпәндиләр нуқтилиқ һалда уйғурларниң бүгүнки күнгичә уйғур хәлқи учриған қәтлиамлар билән хәлқара қанундики ирқий қирғинчилиқниң түри оттурисидики бағлинишлар, 5-июл қәтлиамидин кейин хитайниң очуқ-ашкара мәдәнийәт қирғинчилиқи вә ирқий қирғинчилиққа көчүш җәряни, ирқий қирғинчилиқниң уйғурларға елип кәлгән тәсири, уйғурларға елип бериливатқан ирқий қирғинчилиқ вә б д т ниң ирқий қирғинчилиқ қануниниң әмәлийлишишиниң немиләргә бағлиқ икәнлики тоғрисида муһакимә елип барди.

Йиғинниң күнтәртипигә бинаән алди билән адилҗан әруйғур әпәнди йиғинниң башланғанлиқини җакарлиди.

Руқийә турдуш ханим доклатида алди билән ирқий қирғинчилиқ дегән немә? дегәнни изаһлап мундақ деди: «һәр қандақ бир милләтни униң тили, дини вә күлтүри түпәйлидин яки униң ирқи түпәйлидин пүтүнләй яки бир қисмини йоқ қиливетиш яки вәйран қиливетишни нийәт қилған болса бу ирқий қирғинчилиққа кириду».

Руқийә турдуш ханим, хәлқара қанунда ирқий қирғинчилиқни 5 түргә айрип изаһлап бәргәнликини баян қилип мундақ деди: «биринчиси, әгәр бир милләтни йоқитиветиш нийити һасил болған болса, у милләтниң һәммисини яки бир қисмини өлтүрүветиш. Иккинчиси, йоқ қилмақчи болған бир милләтниң һәммисигә яки бир қисмиға роһий яки җисманий җәһәттин зиян бериш. Үчинчиси, бир милләтниң яшаш шараитини вәйран қиливетиш. Төтинчиси, туғмас қиливетиш арқилиқ бир милләтниң нопусини азайтиветиш. Бәшинчиси яш-өсмүрләрни аилисидин айрип башқа бир районға апирип башқа бир милләт қилип тәрбийәләш арқилиқ бир милләтниң йилтизини қурутуветиш».

Арқидин йиғинни уюштурған уйғур тәтқиқат институти мудири, истратегийә мутәхәссиси доктор әркин әкрәм әпәнди сөз қилип, қәдимки хитайчә мәнбәләрә «мениң миллитимдин болмиғанларниң қәлби охшимайду» дәп хатириләнгәнликини, хитайниң сиясий мәдәнийитидә қәдимдин тартип башқа милләтләрни кәмситиш, көзгә илмаслиқ, башқа милләтләргә ишәнмәсликтәк ирқчилиқниң еғир икәнликини, буларниң хитай болмиған милләтләрни йоқитиш керәк дегән мәнини ипадиләйдиғанлиқини оттуриға қойди.

Руқийә турдуш ханим доклатида хитай һөкүмити «5-июл үрүмчи қәтлиами» да уйғурларни тутуп өлтүргәчкә, буниң ирқий қирғинчилиққа киридиғанлиқини оттуриға қойди.

«5-Июл үрүмчи қәтлиами» һәққидә тарқитилған син көрүнүшләр билән шаһитларниң дегәнлиригә асасланғанда үрүмчи қәтлиами җәрянида хитай җамаәт хәвпсизлик хадимлири вә һәрбийләр уйғурлар зич олтурақлашқан районларда токни өчүрүветип көп санда уйғурларни етип өлтүргәндин кейин таң атқичә кочилардики қанларни юған. Хитайлар төмүр калтәкләр, таш вә хишлар билән алдиға кәлгән уйғурларни уруп өлтүргән вә яридар қилған. Буларни һөкүмәт сақчи вә һәрбий қошуни тосмай йол қойған. Хитайлар һәтта мәйданларға йиғилип «уйғурлар шинҗаңдин чиқип кәтсун, уйғурлар түркийәгә кәтсун» дегәндәк шоарларни товлашқан. Доктор әркин әкрәм әпәнди «5-июл үрүмчи қәтлиами» да хитай һөкүмити вә хитайларниң уйғурларға қарита қилғанлириға қарап, хитайда қәдимдин башланған ирқчилиқ идийәсиниң һазирму давамлишиватқанлиқини көрүвелиш мумкинликини тәкитлиди.

Уйғур зиялийси ниҗат турсун әпәнди 5-июл үрүмчи қәтлиамиға б т д, явропа парламенти вә дунядики һәрқайси дөләтләр буниңға қаттиқ инкас қайтурмиған болсиму, әмма дуня ахбарат васитилирини бу вәқәниң кәң-көләмдә орун алғанлиқини, уйғур мәсилисиниң хәлқаралишишида зор рол ойниғанлиқини оттуриға қойди.

«5-Июл үрүмчи қәтлиами» ниң 11-йиллиқи мунасивити билән әнқәрәдики уйғур тәтқиқат институти тәрипидин өткүзүлгән «5-июл үрүмчи қәтлиами вә хитайниң ирқий қирғинчилиқи» темисидики доклат бериш йиғиниға иштирак қилған әнқәрәдики һаҗи байрам университети магистир оқуғучиси әнвәр турсун әпәнди йиғинниң өзлири үчүн наһайити пайдилиқ болғанлиқини ейтти

Әнқәрәдики уйғур институти 2018-йили 4-айда қурулған болуп, бүгүнгичә болған қисқиғинә вақит ичидә 20 қетимдин көпрәк бу хил илмий йиғин чақирған.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт