«Уйғурлар һәққидә һекайиләр» дики һекайиләр (3): «5-июл вәқәси» дики ғайиб яшлар

Мухбиримиз әзиз
2018-04-26
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Хәлқаралиқ чоң базарниң әтрапиға тохтитилған хитай қораллиқ күчлириниң броневики алдидин өтүп кетиватқан уйғурлар. 2009-Йили 10-июл, үрүмчи.
Хәлқаралиқ чоң базарниң әтрапиға тохтитилған хитай қораллиқ күчлириниң броневики алдидин өтүп кетиватқан уйғурлар. 2009-Йили 10-июл, үрүмчи.
AFP

2009-Йилидики «5-июл» вәқәси уйғур һазирқи заман тарихида наһайити муһим орун тутидиған вәқәләрниң бири һесаблиниду. Шу вақитларда дунядики һәрқайси ахбарат васитилиридә мундақ икки түрлүк мәзмундики хәвәрләр асасий еқимни тәшкил қилған иди. Униң бири, хитай һөкүмити башқурушидики шинхуа агентлиқиниң мәлуматлирини асас қилған «уйғур топилаңчилири көплигән бигунаһ хитай аммисини уруп өлтүрүвәткән» дегән мәзмундики хәвәрләр болса, йәнә бири, д у қ вә башқа уйғур тәшкилатлириниң «хитай һөкүмити гуаңдуң өлкисидики шавгуән шәһиридә уйғурларниң биһудә таяқ йәп өлүп кетишигә сүкүт қилғанлиқи үчүн уйғурлар адаләт тәләп қилип үрүмчидә тинчлиқ намайиши қилған. Әмма сақчилар намайишчиларға һуҗум қилғанлиқи үчүн намайиш малиманчилиққа айлинип кәткән» дегән мәлуматлири болған.

«Уйғурлар һәққидә һекайиләр» ниң аптори ингрид ханимниң билдүрүшичә, у шу вақитларда телевизор яки радийодин «5-июл үрүмчи вәқәси» һәққидики хәвәрләрни аңлиған явропалиқларға аддийла шәкилдә мәлум болғини «үрүмчидә уйғурлар билән хитайлар оттурисида тоқунуш болған вә 197 нәпәр хитай пуқраси өлтүрүлгән» дегән мәлуматлар болған. Әмма бу «тоқунуш» ниң арқисиға йошурунған түплүк сәвәбләр һәмдә башқа амиллар һәққидә явропалиқларниң бихәвәр икәнлики апторни бәкму биарам қилған. Шуниң билән у мәзкур әсәрниң икки бабини мушу вәқәләргә беғишлашни қарар қилип, ғалип вә һамут исимлик икки уйғур йигитиниң прототипини яратқан.

У бу һәқтә мундақ дәйду: «бу ишлар һәққидә өзүмму анчә көп мәлуматлиқ болмиғанлиқим үчүн маңа шу вақитта башқа таллаш болмиди. Шу сәвәбтин ғалипниң һекайисидики вәқәләрни мән ‹әркин асия радийоси' дин аңлидим шуниңдәк башқа хәвәрләрдинму шу вақитта көплигән яш балиларниң, болупму мухбирлар вә тор саһиблириниң уштумтутла ғайиб болуп кетиватқанлиқини аңлидим. Бу ғайибларниң ата-анилириму уларниң нәгә кәткәнликини, балилириниң һаят яки өлүп кәткәнликиниму билишкә илаҗсиз қалған. Бир аял киши болуш сүпитим билән шундақ вақитлардики аниларниң қандақ сәкпарә болуп кетидиғанлиқини тәсәввур қилип көрдүм. Бу һәқиқәтәнму кишиниң йүрикини езиветидиған бир әһвал иди. Һамутниң бешидин өткән ишларни болса бир яш йигит маңа сөзләп бәргән. Мана мушулар мән билгән һәқиқий әһваллар иди.»

Апторниң һәрқайси ахбарат васитилиридин хәвәр тепишичә, «5-июл вәқәси» дин икки күн өткәндә топ-топ хитайлар кочиға чиқип уйғурлардин интиқам елишқа киришкән. Буниң билән нурғун яш балилар уштумтутла ғайиб болуп кәткән. Һалбуки, бу ишлар ахбарат дунясидин тегишлик йәр алмиған. Шуниң билән явропалиқларниң нәзиридә бу бир аддийла «миллий тоқунуш вәқәси,» дәп қаралған.

У бу һәқтә баш қәһриман қилип талливалған ғалип әнә шундақ бирдинла ғайиб болуп кәткән тор-тура (блог) саһиблириниң бири. Үрүмчидә мухбир болуп ишләватқан ғалип әдәбият кәспидә оқуған болуп, гезит-журналларда мақалә елан қилған; өзи башқуруватқан тор бекитидә уйғурларниң тарихи, мәдәнийити вә иҗтимаий мәсилилири һәққидики язмиларға орун бәргән. Шуниң билән биргә ичкиридики шавгуәндә зади немә ишларниң болғанлиқини, бу ишларниң немә үчүн болғанлиқини, уйғурларниң милләт, дин вә иқтисад җәһәтләрдә қандақ йәклиниватқанлиқини өз тор турасиниң оқурмәнлиригә сөзләп бериватқан иди.

У бу һәқтә мундақ дәйду: «әмма явропадики кишиләр 2009-йили язда үрүмчидә болған вәқәни аңлиған болсиму, улар бу вәқәниң қандақ бир арқа көрүнүшкә игә икәнликини билмәйтти. Уларниң аңлиғанлири болса ‹уйғурлар топилаң қилған. Бәк көп адәмләр өлүп кәткән' дегән хәвәрла болуп, униң нерисиға өтүп сүрүштә қилип беқиш һечкимниң ядиға кәлмигән. Дәл мушу сәвәбтин мән мана мушу амилларни кичиккинә болсиму кишиләрниң диққитигә сунай, дәп ойлиған идим. Дәрвәқә мән ғалипниң анисини тонумайттим. Әмма униң шу минутларда немиләрни ойлайдиғанлиқини тәсәввур қилалайттим. Мән ‹әркин асия радийоси' дин ғалипниң аилисиниң түрмигә берип ғалип билән 15 минут көрүшүшкә рухсәт алалиғанлиқини аңлидим. Буниң нерисидикини бәдиий тоқулма десиңиз болиду. Уларниң түрмидики учришишини шеирий пураққа тоюнған ғува әркинлик дейишкиму болиду. Әмма муһим болғини сиздә һесдашлиқ туйғуси болғандила шу инсанларниң қәлбидикини һес қилалайсиз. Буни һәқиқәт нуқтисидинла әмәс, йәнә инсанлиқ нуқтисидинму һес қилалайсиз.»

Ғалип уштумтут ғайиб болуп кәткәндин кейин униң ата-аниси оғлиниң үрүмчидики ашу тоқунушта өлүп кәткән болуши мумкинликигә өзлирини ишәндүрәлмигән. Әмма оғлиниң телефони изчил җавабсиз вә һечқандақ җайдин, һәтта қанун органлиридинму оғли һәққидә бирәр учур кәлмигәндин кейин, улар бу еғир реаллиқни қобул қилиштин башқа чарә йоқлуқиға тән беришкә мәҗбур болған. Ғалибниң паралич болуп қалған аниси мәрйәмхан йолдишиға «ғалиб өлүп кәткән охшайду» дәйду. Әмма ғалипниң дадиси «башқилар ғалибтәк бир бигунаһ балини бикарғила өлтүрүветәмду?» дәп буниңдин дәргуман болиду. Әмма улар шу вақитта өзлиридәк оғуллири яки қизлири ғайиб болуп кәткән миңлиған аилиләрниң барлиқини аңлайду.

Әмдила 26 яшқа киргән оғлиниң дәрдидә сәвдайи болғили азла қалған ғалипниң ата-аниси ахири оғлиниң дерикини қилип беқиш үчүн үрүмчигә бариду. Сақчи, һөкүмәт орунлири, сот яки нәшрият дегәнләр бу һәқтә һечнәрсә дәп берәлмәйду. Улар бу җәрянда һечкимниң оғлини көрмигәнликини шуниңдәк оғлиниң ғайиб болғинидин һечкимниңму һәйранлиқ һес қилмиғанлиқини, чүнки бундақ ғайиб болуп кәткән яшларниң сани бәк көп икәнликини байқайду.

Айлардин кейин айлар, пәсилләрдин кейин пәсилләр өтүп иккинчи йили хитайниң мәхпий сақчилири мәрйәмханниң өйигә келиду. Улар пүтүн өйни тинтип чиққандин кейин, ғалипниң из-дерикини қилип бирәркимниң кәлгән-кәлмигәнликини сүрүштүриду. Шуниңдәк әгәр бирәр әһвални йошурса пүткүл аилидикиләрниң түрмигә чүшидиғанлиқини ейтиду. Шуниңдин узун өтмәй улар оғлиниң шихо түрмисидә қамақта икәнлики һәққидә һөкүмәт орунлиридин бир парчә хәт тапшурувалиду. Хәттә ғалипниң «ялған хәвәр тарқитиш һәмдә тор бәттә бөлгүнчилик мәзмунидики язмиларни елан қилиш» җинайити үчүн 13 йиллиқ қамаққа һөкүм қилинғанлиқи ейтилиду.

Биз аптор билән сөһбәт җәрянида униңдин ғалип образини қандақ яратқанлиқини соридуқ. У бу һәқтә сөз қилип, өзиниң бу һәқтики тәпсилий мәлуматларни ‹әркин асия радийоси' да аңлитилған нияз қаһар һәққидики чатма хәвәрләрдин алғанлиқини, ғалип исимлик бу персонажниң һәқиқий исми нияз қаһар икәнликини ейтти. Шуниңдәк явропадики уйғурларниң алақидар әһваллар билән тәмин әткәнликиниң чоң ярдими болғанлиқиниму алаһидә тәкитләп өтти.

У бу һәқтә мундақ деди: «мән нияз һәққидики бәзи мәлуматларни көргән идим. Һекайидики баш қәһриманниң берлиндики достлиридин бирәйләнниму тонуйттим. Ниязни билидиған бу киши бир мәктәптә оқутқучи иди. Униң ейтишичә, у ниязни бәш қолдәк билидикән, ниязму оқуш пүттүргәндә юртиға қайтип оқутқучи болмақчи, шу арқилиқ қалған һаятини тирикчилик билән өткүзмәкчи болған икән. Һалбуки, у кейинчә телевизорда алтә яш балиға һөкүм елан қилинғанлиқини, уларниң арисида ниязниңму барлиқини көрүпту. Болған иш әнә шу. Униң оқутқучиси өз исмини ашкарилашни халимиди, әмма у бу һәқтә бир парчә хәвәр ишлиди. Қандақ болди, ишқилип шу вақитларда ниязниң оқутқучиси берлинда иди. Әмма мән униң қачан берлинға кәлгәнлики яки башқа тәпсилатлиридин хәвирим йоқ. Ишқилип, у буни халимиди. У бу йәрдики бир университетта бир йиллиқ зиярәтчи лектор болушқа иҗазәт алған иди. Әмма у (хитайға) қайтип кетишни халимайтти. Шуңа у бу йәрдә туруп қалди. Кейин униң аяли вә балилири кәлгәндин кейин у явропада туруп қалди. Униң оқуғучиси болған ниязниң ашундақ қисмәткә дучар болуши у кишиниң хитайға қайтишни халимаслиқидики сәвәбләрниң бири иди. Чүнки у өз балилириниң яш балиларға кишиниң ядиға кәлмәйдиған келишмәсликләр келип туридиған ашундақ бир муһитта өсүп чоң болушини халимайтти. Немишқа десиңиз, у телевизорда көргән яш балилар сотлинип узун өтмәйла уларниң бәзилири өлүп кетипту. Бу муһим сәвәбләрниң бири, дәрвәқә нурғун уйғурлар мушу сәвәбтин у җайда яшиғандин явропада туруп қелишни әвзәл көргән иди. Мениңчә, ашу оқутқучиму һазир буни тонуп йәттимикин, дәймән.»

Хитай түрмисидә йетиватқан миңлиған уйғур яшлириниң ейталмайватқан һекайилирини әркин дунядикиләргә аңлитиш үчүн «ғалип» образини яратқанлиқини тәкитлигән аптор мәзкур образниң бу җәһәттә аздур-көптур болсиму роли болушини үмид қилидиғанлиқини билдүрди.

(Давами бар)

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт