Әркинлик сарийида уйғурлар дияридики диний әркинлик дәпсәндичилики муһакимә қилинди

Мухбиримиз әзиз
2017-02-28
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Әркинлик сарийида өткүзүлгән «хитайдики мәнивийәт күрәшлири» мавзулуқ йиғиндин көрүнүш. 2017-Йили 28-феврал, вашингтон.
Әркинлик сарийида өткүзүлгән «хитайдики мәнивийәт күрәшлири» мавзулуқ йиғиндин көрүнүш. 2017-Йили 28-феврал, вашингтон.
RFA

Америкиниң пайтәхти вашингтон шәһиридики әркинлик сарийи 28-феврал күни хитайдики диний бастуруш һәрикәтлириниң йеқинқи әһвалиға қарап чиқишни мәқсәт қилған «хитайдики мәнивийәт күрәшлири» мавзулуқ йиғин уюштурди. Йиғинға қатнашқан мутәхәссисләр вә уйғур паалийәтчиләр бу һәқтә пикир қилип, өз қарашлирини оттуриға қойди.

Хитайдики инсан һәқлири дәпсәндичилики изчил һалда дуня җамаәтчиликиниң диққитидә болуп келиватқан темиларниң бири. Шу қатарда йеқинқи бирнәччә йилда хитай һакимийитиниң уйғурлар диярида диний паалийәтләргә қарита түрлүк шәкилдики чәкләш, боғуш вә бастуруш усуллирини қоллинип келиватқанлиқи түрлүк ахбарат йоллири арқилиқ арқиму-арқидин ташқи дуняға мәлум болушқа башлиди. Америкиниң пайтәхти вашингтон шәһиридики әркинлик сарийи мушу җәһәттики алақидар әһвалларниң һазирқи йүзлинишигә қарап чиқиш мәқситидә 28-феврал күни «хитайдики мәнивийәт күрәшлири» мавзулуқ йиғин уюштурди.

Йиғин асаслиқ қилип, хитай компартийисиниң 2012-йилидин буянқи диний етиқад әркинликини боғуш үчүн йолға қойған түрлүк сиясәт вә тәдбирлирини әсләп өтүш билән биргә, хитайдики буддистлар, мусулманлар, христианлар вә фалунгуңчилар қатарлиқ омуми сани 350 милйондин ашидиған диний җамаәт дуч келиватқан мүшкүлатларға қарап чиқти.

Йиғин қатнашқучилири бирдәк, ши җинпиң һакимийәт бешиға чиққандин буян хитайдики диний етиқад әркинликиниң қәдәмму-қәдәм боғулуватқанлиқи, бастуруш тәдбирлири вә сиясәтлириниң авуп меңиватқанлиқи, буниң күндилик турмуштин тартип түрлүк шәкилдики коллектип диний паалийәтләргичә берип тақиливатқанлиқи, буниңға мас һалда авамниң қаршилиқ һәрикәтлириму мунасип дәриҗидә ешип барғанлиқи қатарлиқларни тәкитлиди.

Әркинлик сарийидики алий тәтқиқатчи сараһ кук бу һәқтә тохтилип: «дуняниң һәрқайси җайлиридики инсанлар халиғанчә мәшғул болидиған рамизан ейида роза тутуштин тартип өз пәрзәнтлири билән өз өйидә ибадәт қилишқичә болған мәнивийәт паалийәтлири хитайда чәклинип келиватиду, шундақла буни садир қилғанлар қаттиқ җазаларға дуч келиватиду. Динға болған контроллуқ һәмдә буни бастуруш һәрикәтлири, шуниң билән биргә, буниңға көрситилгән қаршилиқ һәрикәтлириниң охшаш йосунда ешип бериши болса хитай җәмийитигә һәмдә униң сиясий қурулмисиға тегишлик болмиған бесимларни пәйда қилмақта» дәп көрсәтти.

Сарах кук бу һәқтики мәхсус зияритимизни қобул қилип, хитай һөкүмитиниң уйғурлар дияридики йәрлик хәлққә диний әркинлик бериш, шундақла уларниң маддий турмушини яхшилаш орниға зор миқдарда дөләт мәблиғи аҗритип һәрбий вә сақчи системиси бәрпа қиливатқанлиқини, бу хил тәтүр сиясәтниң мәзкур райондики муқимсизлиқни техиму күчәйтиветидиғанлиқини тәкитлиди: «буниңда йәнә бир яқтин шинҗаңда сәрп қилиниватқан хираҗәтниң зор бир қисми диний етиқад паалийәтлирини бастурушқа ишлитилмәктә. Бу әмәлийәттә дөләт мәблиғини қарап турупла исрап қиливетиштин башқа нәрсә әмәс. Әмәлийәттә бу районда буниңдинму муһим болған, шундақла хәлқ турмушиға биваситә тәсир көрситидиған хизмәтләр, мәсилән, яшанғанларниң һалидин хәвәр елиш, иҗтимаий параванлиқни илгири сүрүш, муһит асраш хизмәтлири дегәнләр мәбләғ йетишмәй бир изда туруп қалмақта. Бу хилдики әһваллар болса хитайдики һәммила кишини биарам қилип кәлмәктә.»

Йиғинда нуқтилиқ музакирә қилинған йәнә бир мәсилә, ислам диниға етиқад қилидиған уйғурларниң диний етиқад җәһәттә туңганлардин рошән дәриҗидә пәрқлиқ болған муамилигә учраватқанлиқи болди. Йиғин қатнашқучилириниң пикричә, хитайда мусулман җамаити ислам вәһимисиниң биваситә зиянкәшликигә учраватқан болуп, динға болған контроллуқ вәҗидин диний кийим-кечәкләр, балиларниң маариптин бәһримән болуш һоқуқи қатарлиқлар еғир дәхли тавузға учримақта икән. Йиғинға тәклип билән қатнашқучиларниң бири, вашингтон шәһиридики уйғур инсан һәқлири қурулуши тәшкилатиниң хадимлиридин зубәйрә шәмшидин бу һәқтә сөз қилип йиғин әһлигә уйғурлар дуч келиватқан диний бастуруш әһвалиниң бәзи тәпсилатини тонуштурди.

Зубәйрә ханим бу һәқтә зияритимизни қобул қилғанда, хитай һөкүмитиниң уйғурлар билән туңганларниң охшаш болмиған муамилигә дучар болушиниң сәвәблири һәққидә тохталди.

Йиғин музакирисидә пикир қилғучиларниң бири, «нйойорк вақти гезити» ниң мухбири андрув җейкобс болуп, униң уйғурлар дияридики сиясий, иқтисад вә мәдәнийәт саһәлиридә оттуриға чиқиватқан мәсилиләргә беғишланған көплигән мақалилири елан қилинған. У өзиниң мухбирлиқ қилиш җәрянида уйғурлар диярида көргәнлиригә бирләштүргән һалда уйғурларниң әң әқәллий диний етиқад һоқуқлириғиму егә әмәсликини алаһидә тәкитлиди.

Андрув җейкбосниң қаришичә, уйғурлар диярида «муқимлиқ» вәзийити орнитиш үчүн хитай һөкүмити қанчә көп һәпиләшкәнсери уйғурларниң қаршилиқ һәрикәтлири барғансери ешип маңмақтикән. Бу хил тәтүр баланс мунасивитиниң сәвәби һәққидә сориғинимизда, у, буниңда мундақ бирнәччә амилниң мәвҗутлуқини тәкитлиди: «мениңчә, шинҗаңдики барғансери ешип бериватқан зорлуқ һәрикәтлириниң көлими һөкүмәт йолға қоюватқан бесим вә назарәт билән биваситә мунасивәтлик. Бу, әмәлийәттә һәммила адәмгә чүшинишлик болған инсан тәбиити халас, сизни бирав үстиңиздин басмақчи болғанда сиз чоқум тиркишисиз һәмдә орниңиздин турушқа интилисиз. Шинҗаңдики зорлуқ һәрикәтлири мана мушу тәриқидә оттуриға чиқиватиду. Әмма, бу әһваллар ахбарат васитилиридә ислам террорчилиқи яки бөлгүнчилик, дәп тәсвирлинип кәлмәктә. Әмәлийәттә болса бу ишлар унчилик зоруқмайла чүшинивалғили болидиған һадисиләрдур. Кишиләрниң ғурури, өзлиригә хас мәдәнийәт, тил қатарлиқларму мушу хилдики сиқилишларға муптила болғанлиқи үчүн, буларниң һәммисила ашу әһвалларға җаваб тәриқисидә оттуриға чиқиватиду. Йәнә бир мәсилә шуки, биз көрүватқан бу хил қаршилиқлар һәрқачан икки-үч адәмниң палта яки пичақни елипла уларниң әтрапидики бирнәччә хитай пуқрасини яки сақчи, һөкүмәт хадими дегәндәк хизмәтләрни артқузуватқан уйғурларни чаниветиши билән тамамлиниватиду. Әмма бу һәрикәтләр һечқачан әтраплиқ тәшкилләнгән чоң көләмлик һәрикәт болған әмәс..... Мушу әһвалларни шинҗаңдики биз көрүватқан һәрхил бесимларға толуп кәткән муһит билән селиштуруп қарайдиған болсақ, бу хил қаршилиқларниң оттуриға чиқишида әнә шу хилдики бесимларниң рол ойнаватқанлиқини, һөкүмәт тәрәпниң болса бу әһвалларни ‹баш йерилса бөк ичидә' дегәндәк, җимҗитла йиғиштурувәтмәкчи болуватқанлиқини байқаймиз.»

Йиғинға вашингтон шәһиридики алий мәктәп оқуғучилири, алақидар пуқрави тәшкилатниң вәкиллири, шундақла көплигән ахбарат васитилири иштирак қилди. Бир йерим саәтлик муһакимидин кейин, сөз қилғучилар йиғин қатнашқучилириниң алақидар мәсилиләр бойичә сориған соаллириға җаваб бәрди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт