Әркинлик сарийиниң йиллиқ доклатида уйғур ели мухбирларға чәкләнгән район, дәп көрситилди

Мухбиримиз ирадә
2015-04-29
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Әркинлик сарийиниң 2015-йиллиқ доклатидики хитайға бәргән баһалири.
Әркинлик сарийиниң 2015-йиллиқ доклатидики хитайға бәргән баһалири.
freedomhouse.org

Әркинлик сарийи бүгүн 2015-йиллиқ ахбарат әркинлики доклатини елан қилди. Доклатта көрситилишичә, дуня миқясидики дектатор һөкүмәтләрниң ахбаратқа қаратқан қамали техиму еғирлашқан болуп, хитай һөкүмитиниң ахбаратқа қаратқан қамали уйғур ели вә тибәттә еғир болуш билән биргә, өткән йил ичидә хоңкоңғиму күчлүк тәсир көрсәткән.

Хәлқарадики нопузлуқ кишилик һоқуқ органлиридин бири болған әркинлик сарийиниң бүгүн елан қилған йиллиқ ахбарат әркинлики доклатида ейтилишичә, ахбарат әркинлики һелиһәм дунядики җиддий мәсилиләрниң бири болуп, 2014-йили дуняниң омумий ахбарат әркинлик номури 1980-йилдин буянқи әң төвән сәвийигә чүшкән. Әркинлик сарийи бу қетимқи доклатта 199 дөләт вә районниң ахбарат әркинлики дәриҗисини баһалап чиққан, униң ичидә 63 дөләт ахбарат әркинлики мәвҗут дөләт, 71 дөләт қисмән әркин дөләт, 66 дөләт болса ахбарат әркинлики мәвҗут болмиған дөләт дәп баһаланған. Бу бойичә һесаблиғанда, һазир дуня нопусиниң аран 14 пирсәнтила ахбарат әркинликидин бәһримән болмақтикән. Дуня нопусиниң 44 пирсәнти болса ахбарат әркинлики мәвҗут болмиған дөләт вә районларда яшайдикән.

Әркинлик сарийиниң қаришичә, өткән бир йил ичидә ахбарат қамал қилинидиған диктатор һөкүмәтләрниң ахбаратқа қаратқан контроли техиму еғирлашқан, бу һөкүмәтләр қанун мақуллаш арқилиқ хәвәр мәзмунлирини контрол қилишни, учурниң әркин тарқилишини чәкләшни, мухбирларни қамаққа елишни қанунийлаштурған. Буниң әң типик өрнәклири болса русийә вә хитай болуп, һәр икки дөләт өткән бир йил ичидә учурни монопол қилиш иқтидарини ашурған. Улар пәқәт дөләт ичидила әмәс, бәлки өзи билән зич алақиси болған башқа дөләт вә районлардики ахбаратқиму қолини узатқан.

Өткән бир йил ичидә берма вә ливийә қатарлиқ бир қисим дөләтләрниң ахбарат әркинлики номури илгирики йилға қариғанда азрақ өрлигән болса, йәнә бәзи дөләтләрниң номури өткәнки охшаш мәзгилдикидин чүшүп кәткән. Әркинлик сарийиниң истилистика қилишичә, өткән бир йил ичидә ахбарат әркинликидә рошән чекиниш көрүлгән дөләтләр болса түркийә, сербийә, гиритсийә, мисир, җәнубий африқа, хоңкоң қатарлиқ дөләт вә районларни өз ичигә алидикән.

Униңда көрситилишичә, дуняниң бәзи җайлирида бирәр вәқә көрүлгәндә мухбирларниң берип әһвал игилиши чәкләнгән болса, йәнә бәзи районларға һөкүмәтләр давамлиқ һалда чәклимә қоюп, бу йәрләрни мухбирларниң биваситә берип әһвал игилиши мумкин болмайдиған районларға айландуруп қойған. Доклатта буниңға мисал болалайдиған әң типик районлар-хитайниң уйғур вә тибәт райони, таҗикистанниң горно-бәдәхшан аптоном райони, русийә ишғалидики қирим райони вә берминиң бир қисим етник аз санлиқлар яшайдиған районлири дәп көрситилгән. Әркинлик сарийиниң ейтишичә, бу районлардики вәзийәттин адәттә шу районниң өзидә яшайдиған ғәйрий рәсмий мухбирлар вә яки өзлүкидин учур йәткүзүватқан адәттики аһалиләр вә кишилик һоқуқ актиплири арқилиқла хәвәр тапқили болидиған болуп, кәспий мухбирларниң әркин ‏-азадә хәвәр бериши мумкин әмәс икән. Униң үстигә бундақ районлардин адәттә ташқи дуняға хәвәр тарқитишқа қариғанда, шу райондики кишиләргә яки тиңшиғучиларға улишиш техиму қейин икән.

Әркинлик сарийи доклатида хитай һөкүмитини йәнә, һөкүмәтләрниң ахбаратни контрол қилиш вә уни өзи үчүн хизмәт қилдуруш мәсилисиниң типик өрники сүпитидә көрсәткән. Униңда мундақ дейилгән:
-Хитай коммунист һөкүмити рәсмий ахбарат органлирини өзиниң сиясий мәйданини тәшвиқ қилидиған һәм шундақла өзиниң дүшмәнлиригә боһтан чаплайдиған, уларни һақарәтләйдиған васитә қилип қоллинип кәлмәктә. Хитай теливизийилири бир яқтин һәдәп ши җинпиңниң тәшвиқатини қилип, униң канайлиқини қилса, йәнә бир яқтин қолға елинған мухбирларниң аталмиш « иқрарнамилири» яки «өзини ‏-өзи тәнқид қилип қилған аталмиш пушайман сөзлири »ни тарқатти. Барлиқ учур васитилирини үнүмлүк контрол қилиш үчүн, хитай һөкүмитиниң тәшвиқат бөлүми мәхсус уқтуруш чиқирип, һәрқандақ ахбарат оргининиң пәқәтла шинхуа агентлиқидин берилгән рәсмий хәвәрләрнила тарқитишини буйруқ қилди.

Әркинлик сарийиниң доклатида, хитай йәнә дунядики әң мукәммәл учур филтирләш вә чәкләш аппаратлириға игә дөләт, дәп көрситилгән болуп, хитайниң учур-ахбарат әркинлик дәриҗиси 1990-йилидин буянқи әң төвән сәвийигә чүшүп қалған. 2014-Йили ичидә хитай һөкүмити әслидә азрақ мәвҗут болған сиясий тәнқидчилик вә мухбирларниң мәсилиләрни тәкшүрүп ениқлаш имканлирини бирақла йоқ қиливәткән. Ши җинпиң тәхткә олтурғандин буян хитайдики мустәқил, ғәйрий рәсмий мухбирлар билән бирликтә йәнә рәсмий ахбарат органлириниң мухбирлириму қолға елинип, узун муддәтлик қамаққа елиниш әһваллири көрүлгән. Интернет язғучилири вә аз санлиқ милләт мухбирлири қолға елинған. Мухбирларниң идийиви көз қариши тәкшүрүлгән, тәрбийиләнгән. 2013-Йилидин башлап вейбо ториға қоюлған чәклиминиң даириси кеңәйтилип, хитайда кәң қоллинилидиған вейшиң «үндидар» сөзлишиш программисиму қамал қилинип, қолланғучиларниң өз-ара учур йәткүзүш имкани чәкләнгән. Бейҗиң һөкүмитиниң хоңкоң ахбаратиға көрсәткән тәсириму зорайған. Бу сәвәбтин хоңкоңниң 2014-йиллиқ ахбарат әркинлик номури чүшүп кәткән. Һөкүмәтниң ахбаратқа қаритиватқан қамали һәтта хитайда тиҗарәт қиливатқан чәтәл шеркәтлиригиму зиян елип кәлгән.

Әркинлик сарийи дунядики 199 дөләтни ахбарат әркинлики дәриҗисигә тизип чиққан болуп, униңда әң арқида қалған 10 дөләт вә район болса беларус, қирим, куба, екваториял-гина, еритерийә, иран, шималий корейә, сүрийә, түркмәнистан вә өзбекистандин ибарәт. Хитай болса 86 номур билән арқидин саниғанда 14 дөләт болуп баһаланған.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт