Erkinlik sariyining yilliq doklatida Uyghur éli muxbirlargha cheklen'gen rayon, dep körsitildi

Muxbirimiz irade
2015-04-29
Élxet
Pikir
Share
Print
Erkinlik sariyining 2015-yilliq doklatidiki xitaygha bergen bahaliri.
Erkinlik sariyining 2015-yilliq doklatidiki xitaygha bergen bahaliri.
freedomhouse.org

Erkinlik sariyi bügün 2015-yilliq axbarat erkinliki doklatini élan qildi. Doklatta körsitilishiche, dunya miqyasidiki déktator hökümetlerning axbaratqa qaratqan qamali téximu éghirlashqan bolup, xitay hökümitining axbaratqa qaratqan qamali Uyghur éli we tibette éghir bolush bilen birge, ötken yil ichide xongkongghimu küchlük tesir körsetken.

Xelq'aradiki nopuzluq kishilik hoquq organliridin biri bolghan erkinlik sariyining bügün élan qilghan yilliq axbarat erkinliki doklatida éytilishiche, axbarat erkinliki hélihem dunyadiki jiddiy mesililerning biri bolup, 2014-yili dunyaning omumiy axbarat erkinlik nomuri 1980-yildin buyanqi eng töwen sewiyige chüshken. Erkinlik sariyi bu qétimqi doklatta 199 dölet we rayonning axbarat erkinliki derijisini bahalap chiqqan, uning ichide 63 dölet axbarat erkinliki mewjut dölet, 71 dölet qismen erkin dölet, 66 dölet bolsa axbarat erkinliki mewjut bolmighan dölet dep bahalan'ghan. Bu boyiche hésablighanda, hazir dunya nopusining aran 14 pirsentila axbarat erkinlikidin behrimen bolmaqtiken. Dunya nopusining 44 pirsenti bolsa axbarat erkinliki mewjut bolmighan dölet we rayonlarda yashaydiken.

Erkinlik sariyining qarishiche, ötken bir yil ichide axbarat qamal qilinidighan diktator hökümetlerning axbaratqa qaratqan kontroli téximu éghirlashqan, bu hökümetler qanun maqullash arqiliq xewer mezmunlirini kontrol qilishni, uchurning erkin tarqilishini chekleshni, muxbirlarni qamaqqa élishni qanuniylashturghan. Buning eng tipik örnekliri bolsa rusiye we xitay bolup, her ikki dölet ötken bir yil ichide uchurni monopol qilish iqtidarini ashurghan. Ular peqet dölet ichidila emes, belki özi bilen zich alaqisi bolghan bashqa dölet we rayonlardiki axbaratqimu qolini uzatqan.

Ötken bir yil ichide bérma we liwiye qatarliq bir qisim döletlerning axbarat erkinliki nomuri ilgiriki yilgha qarighanda azraq örligen bolsa, yene bezi döletlerning nomuri ötkenki oxshash mezgildikidin chüshüp ketken. Erkinlik sariyining istilistika qilishiche, ötken bir yil ichide axbarat erkinlikide roshen chékinish körülgen döletler bolsa türkiye, sérbiye, giritsiye, misir, jenubiy afriqa, xongkong qatarliq dölet we rayonlarni öz ichige alidiken.

Uningda körsitilishiche, dunyaning bezi jaylirida birer weqe körülgende muxbirlarning bérip ehwal igilishi cheklen'gen bolsa, yene bezi rayonlargha hökümetler dawamliq halda cheklime qoyup, bu yerlerni muxbirlarning biwasite bérip ehwal igilishi mumkin bolmaydighan rayonlargha aylandurup qoyghan. Doklatta buninggha misal bolalaydighan eng tipik rayonlar-xitayning Uyghur we tibet rayoni, tajikistanning gorno-bedexshan aptonom rayoni, rusiye ishghalidiki qirim rayoni we bérmining bir qisim étnik az sanliqlar yashaydighan rayonliri dep körsitilgen. Erkinlik sariyining éytishiche, bu rayonlardiki weziyettin adette shu rayonning özide yashaydighan gheyriy resmiy muxbirlar we yaki özlükidin uchur yetküzüwatqan adettiki ahaliler we kishilik hoquq aktipliri arqiliqla xewer tapqili bolidighan bolup, kespiy muxbirlarning erkin ‏-azade xewer bérishi mumkin emes iken. Uning üstige bundaq rayonlardin adette tashqi dunyagha xewer tarqitishqa qarighanda, shu rayondiki kishilerge yaki tingshighuchilargha ulishish téximu qéyin iken.

Erkinlik sariyi doklatida xitay hökümitini yene, hökümetlerning axbaratni kontrol qilish we uni özi üchün xizmet qildurush mesilisining tipik örniki süpitide körsetken. Uningda mundaq déyilgen:
-Xitay kommunist hökümiti resmiy axbarat organlirini özining siyasiy meydanini teshwiq qilidighan hem shundaqla özining düshmenlirige bohtan chaplaydighan, ularni haqaretleydighan wasite qilip qollinip kelmekte. Xitay téliwiziyiliri bir yaqtin hedep shi jinpingning teshwiqatini qilip, uning kanayliqini qilsa, yene bir yaqtin qolgha élin'ghan muxbirlarning atalmish " Iqrarnamiliri" yaki "Özini ‏-özi tenqid qilip qilghan atalmish pushayman sözliri "ni tarqatti. Barliq uchur wasitilirini ünümlük kontrol qilish üchün, xitay hökümitining teshwiqat bölümi mexsus uqturush chiqirip, herqandaq axbarat orginining peqetla shinxu'a agéntliqidin bérilgen resmiy xewerlernila tarqitishini buyruq qildi.

Erkinlik sariyining doklatida, xitay yene dunyadiki eng mukemmel uchur filtirlesh we cheklesh apparatlirigha ige dölet, dep körsitilgen bolup, xitayning uchur-axbarat erkinlik derijisi 1990-yilidin buyanqi eng töwen sewiyige chüshüp qalghan. 2014-Yili ichide xitay hökümiti eslide azraq mewjut bolghan siyasiy tenqidchilik we muxbirlarning mesililerni tekshürüp éniqlash imkanlirini biraqla yoq qiliwetken. Shi jinping textke olturghandin buyan xitaydiki musteqil, gheyriy resmiy muxbirlar bilen birlikte yene resmiy axbarat organlirining muxbirlirimu qolgha élinip, uzun muddetlik qamaqqa élinish ehwalliri körülgen. Intérnét yazghuchiliri we az sanliq millet muxbirliri qolgha élin'ghan. Muxbirlarning idiyiwi köz qarishi tekshürülgen, terbiyilen'gen. 2013-Yilidin bashlap wéybo torigha qoyulghan cheklimining da'irisi kéngeytilip, xitayda keng qollinilidighan wéyshing "Ündidar" sözlishish programmisimu qamal qilinip, qollan'ghuchilarning öz-ara uchur yetküzüsh imkani cheklen'gen. Béyjing hökümitining xongkong axbaratigha körsetken tesirimu zorayghan. Bu sewebtin xongkongning 2014-yilliq axbarat erkinlik nomuri chüshüp ketken. Hökümetning axbaratqa qaritiwatqan qamali hetta xitayda tijaret qiliwatqan chet'el shérketlirigimu ziyan élip kelgen.

Erkinlik sariyi dunyadiki 199 döletni axbarat erkinliki derijisige tizip chiqqan bolup, uningda eng arqida qalghan 10 dölet we rayon bolsa bélarus, qirim, kuba, ékwatoriyal-gina, éritériye, iran, shimaliy koréye, süriye, türkmenistan we özbékistandin ibaret. Xitay bolsa 86 nomur bilen arqidin sanighanda 14 dölet bolup bahalan'ghan.

Toluq bet