Хитай б д т кишилик һоқуқ кеңиши йиғинда лагерлар мәсилиси бойичә қаттиқ бесимға дуч кәлди

Мухбиримиз ирадә
2018-06-28
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Бирләшкән дөләтләр тәшкилати кишилик һоқуқ кеңишиниң 38-нөвәтлик омумий йиғинида явропа иттипақи вәкили соз қилмақта. 2018-Йили 27-июн, җәнвә.
Бирләшкән дөләтләр тәшкилати кишилик һоқуқ кеңишиниң 38-нөвәтлик омумий йиғинида явропа иттипақи вәкили соз қилмақта. 2018-Йили 27-июн, җәнвә.
webtv.un.org

Бирләшкән дөләтләр тәшкилати кишилик һоқуқ кеңишиниң 38-нөвәтлик омумий йиғини җәнвәдә давам қилмақта. Мәзкур кеңәшниң 27-июн күнидики йиғинида һәрқайси дөләт вәкиллири өзлириниң баяннамисини оқуп өтти. Шу күндики йиғинда явропа иттипақи билән бирликтә йәнә 6 дөләт вәкили хитай һөкүмитиниң уйғурларға йүргүзүватқан еғир кишилик һоқуқ дәпсәндичиликини тәнқид қилди. Уларниң баянлиридики әң муһим нуқта уйғур елида «йепиқ тәрбийә» намидики «йиғивелиш лагерлири» ниң мәвҗутлуқи иди. Хитай һөкүмити «йепиқ тәрбийә лагерлири» ниң мәвҗутлуқини инкар қиливатқан бир шараитта буниң әһмийитиниң зорлуқи илгири сүрүлмәктә.

27-Июн күнидики омумий йиғинида хитайниң кишилик һоқуқ вәзийитини тәнқид қилип, уйғур дияридики «йепиқ тәрбийә мәркәзлири» мәсилисини очуқ тилға алған дөләт вә органлар болса явропа иттипақи, германийә, әнглийә, фирансийә вә шивитсарийәдин ибарәт.

Йиғинда булғарийә вәкили өзиниң явропа иттипақи вә униңға әза дөләтләргә вакалитән төвәндики баяннамини оқуп өтидиғанлиқини ейтти. У сөзиниң хитайға аит қисмида «явропа иттипақи хитайниң шинҗаң районида ‹қайта тәрбийә лагерлири' ни давамлиқ кеңәйтиватқанлиқидин қаттиқ әндишә һес қилмақта,» деди. явропа иттипақи баянатида йәнә хитай һөкүмитиниң түрмиләрдики барлиқ кишилик һоқуқ паалийәтчилирини дәрһал қоюветишкә вә уларниң түрмиләрдә қейин-қистаққа учраш мәсилисини тәкшүрүшкә чақирған.

Германийә вәкили йиғинда төвәндикиләрни баян қилған: «һөрмәтлик муавин рәис. Германийә явропа иттипақиниң баянатини қоллайду. Германийә йәнә сәуди әрәбистан, пакистан, иран, ирақ, мисир вә хитайда өлүм җазалириниң кәң даиридә иҗра қилиниватқанлиқидин қаттиқ әндишә қилмақта. Бу дөләтләр адил болмиған сотларни вә қейин-қистақларни иҗра қилмақта. 18 яшқа тошмиғанларғиму өлүм җазаси бериливатқанлиқи һәққидики испатлар хәлқаралиқ кишилик һоқуқ хитабнамисиниң очуқ-ашкара дәпсәндә қилғанлиқтур. . . Биз хитайдики барғансери чекинип меңиватқан кишилик һоқуқ вәзийитидинму әндишә қиливатимиз болупму уйғурлар вә башқа аз санлиқ милләтләр, диний гуруппилар һәм тибәтләрниң әһвалидин қайғурмақтимиз. Биз хитайда диний әркинлик, пикир вә йиғилиш әркинликиниң еғир дәриҗидә дәпсәндә қилиниватқанлиқиға шаһит болдуқ. Биз хитай һөкүмитини ‹йепиқ тәрбийә лагерлири' ни дәрһал тақашқа чақиримиз. »

Германийә вәкили йәнә хитай түрмилиридә йетиватқан илһам тохти вә гуй миңхәй қатарлиқ виҗдан мәһбуслириниңму дәрһал азад қилиниши керәкликини әскәрткән.

Арқидин әнглийә вәкилиму баяннамисиниң хитайға аит қисмида «биз хитай һөкүмитиниң аз санлиқ милләтләргә вә шундақла хитайдики етиқад әркинликигә қоюватқан чәклимилиридин қайғурмақтимиз шундақла тибәт вә шинҗаң райондики ‹йепиқ тәрбийә лагерлири' һәққидики хәвәрләр бизни әндишигә салмақта,» дегән. Әнглийә вәкили сөзидә йәнә хитай һөкүмитиниң тинчлиқ йоли арқилиқ өзиниң асасий қанунда бәлгиләнгән һоқуқлири даирисидә һәрикәт қилғанларни қоюветишкә чақирған.

Шветсарийә болса уйғур дияридики «йепиқ тәрбийә лагерлири» ни очуқ тилға алған дөләтләрниң бири болуп, шветсарийә вәкили сөзидә мундақ дегән: «хитай һөкүмитиниң шинҗаң районида ‹йепиқ тәрбийә лагерлири' ни йолға қоюватқанлиқи һәққидики интайин ишәнчлик хәвәрләр шветсарийә һөкүмитини қаттиқ ойландурди. Уйғурлар хитай һөкүмитиниң қанунсиз, өз мәйличә тутқун қилиш һәрикитиниң асаслиқ нишани болмақта. Биз хитай һөкүмитини тутқун қилинғанларға қанун бойичә сотқа тартишқа чақириш билән биргә хитай һөкүмитини өз дөлитидики аз санлиқ милләтләрниң әқәллий һәқ-һоқуқлириға, әркинликигә һөрмәт қилишқа вә уларға миллий айримичилиқ сиясити йүргүзмәсликкә чақиримиз.»

Фирансийә вәкили сөзидә хитайдин уйғур елидики «йепиқ тәрбийә лагерлири» ға чүшәнчә беришни тәләп қилған. Йиғинда чех җумһурийити вә финландийә болса хитайниң кишилик һоқуқ хатирисини баһалашта өзлириниң мәйданиниң явропа иттипақи билән охшаш икәнликини билдүргән.

Йиғин җәрянида хитай вәкилигә икки қетим сөз қилиш пурсити кәлгән. Буниң бири, башқа дөләтләргә охшаш һәрқайси дөләтләрниң кишилик һоқуқ хатириси һәққидә хитайниң баянатини оттуриға қоюш болса, йәнә бири кишилик һоқуқ хатириси тәнқидләнгән дөләт болуш сүпити билән бу тәнқидләргә җаваб бериш үчүн берилгән вақит иди. Һәр икки пурсәттә хитай вәкили юқириқи хитайни тәнқид қилған дөләтләрни әйиблигән. Хитай вәкили биринчи қетимлиқ сөзидә юқириқи явропа дөләтлирини айрим-айрим тилға елип, бу дөләтләрни «өз дөлитигә кәлгән мусапирларни қобул қилмиди, уларға яхши муамилә қилмиди, уларға ирқий айримичилиқ қиливатиду,» дегәндәк сөзләр билән әйиблигән.

Хитай вәкили иккинчи қетимлиқ сөзидиму йәнә бу дөләтләрни тәнқид қилиш билән биргә хитайниң қанун арқилиқ идарә қилинидиған дөләт икәнликини, хитайниң уйғур ели вә тибәт районлирида көзгә көрүнәрлик тәрәққиятларни барлиққа кәлтүргәнликини илгири сүрүш билән биргә, өзлириниң бу районларда миллий бөлгүнчилик, террорлуқ вә зораванлиқ һәрикәтлирини бастуруватқанлиқини илгири сүргән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт