Муһәммәттохти делоси вә пакистандики уйғур муһаҗирлириниң паҗиәлик қисмәтлири (4)

Мухбиримиз қутлан
2014-12-25
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Муһәммәттохти муһәммәтрози(алдинқи рәт оңдин иккинчи) пакистан исламабадтики хәлқара ислам университетида савақдашлири билән биллә чүшкән сүрити. 2003-Йил яз, исламабад.
Муһәммәттохти муһәммәтрози(алдинқи рәт оңдин иккинчи) пакистан исламабадтики хәлқара ислам университетида савақдашлири билән биллә чүшкән сүрити. 2003-Йил яз, исламабад.
RFA/Qutlan

Игилишимизчә, хитай даирилири буниңдин 10 йил илгири пакистанда тутқун қилип муддәтсиз қамақ җазаси бәргән муһәммәттохти муһәммәтрозидин бу йил өзиниң сиясий тәшвиқати үчүн пайдиланған.

Шиветсийәдә яшаватқан уйғур паалийәтчилиридин абдулла көкяр әпәнди бу һәқтә радиомиз зияритини қобул қилди вә өзи билгән әһвалларни тонуштурди.

Соал: һөрмәтлик абдулла көкяр әпәнди, сөһбитимизни давам қилсақ, әң йеқинқи мәзгилдә муһәммәттохтиниң әһвали һәққидә қачан учур алдиңиз?

Җаваб: мән бу учурни бу йил 7-айда тапшуруп алдим. Бу йил язда йәкән вә хотәнләрдә арқа-арқидин қанлиқ вәқәләр йүз бәргәндин кейин, хитай даирилири 2003-йили пакистандин тутуп апирип, 2004-йили үрүмчидә өмүрлүк қамақ җазаси бәргән муһәммәттохти муһәммәтрозини өзиниң сиясий тәшвиқати үчүн ишлитипту. Йәни 2009-йилидики «5-июл вәқәси» дә тутқун қилинған нургүл билән муһәммәттохти иккийләнни йәкән вә хотәнләргә апирип аммини йиғип төвә қилдурупту. «Товинамә» 7 бәт болуп, уларниң түрмидә өз җинайәтлиригә төвә қилғанлиқи һәмдә башқиларниң һәргизму бу йолға кирип қалмаслиқини уларниң өз еғизидин җамаәт алдида дегүзүпту. Демәк, хитай даирилири өзигә лазим болғанда һәтта өмүрлүк қамаққа һөкүм қилинған түрмидики сиясий мәһбусларниму өз тәшвиқати үчүн хизмәт қилишқа мәҗбур қилған.

Соал: муһәммәттохтиниң йәкән, хотәнләрдә җамаәт алдида сөзлигән, йәни мундақчә ейтқанда, хитай даирилири сөз текистини йезип тәйярлап бәргән ашу «товинамә» синиң толуқ текистини өзиңиз көрүп чиқтиңизму?

Җаваб: мән бу йил язда вәтәндики тор бәтлиридин бу әһвални уққандин кейин, йәниму илгириләп учур алдим. Кейин муһәммәттохтиниң намидики төвинаминиң «үрүмчи кәчлик гезити» гә бесилғанлиқини аңлап, бир амаллар билән униң копийисини алдурдум.

Соал: ашу «товинамә»дә дейилгән асаслиқ мәзмунлар зади немикән, муһим нуқтилирини қисқичә тонуштуруп өткән болсиңиз?

Җаваб: муһәммәттохтиниң «товинамә» сидә мундақ икки нуқта тәшвиқ қилинипту. Бири, у өзиниң пакистандики хәлқара ислам университетида қанун вә хәлқара мунасивәтләр бойичә бакалаврлиқ вә магистирлиқ унваниға еришкән юқири мәлуматлиқ зиялий икәнликини баян қипту. Андин өзиниң дөләтниң (хитайниң демәкчи) қанун-түзүмлирини көзгә илмай, йоқ ишларға арилишип ахири бир җинайәтчигә айланғанлиқини вә түрмигә қамалғанлиқини сөзләпту. Шундақла зиялийлар вә башқа аммиға хитаб қилип уларниң һәргизму һөкүмәткә қарши бирәр идийә яки һәрикәткә арилашмаслиқини, болмиса өзигә охшаш җинайәтчигә айлинидиғанлиқини әскәртипту. Иккинчиси, у өзиниң пакистандики ислам университетида юқири мәлуматқа еришкәнликини, һазир вәтәндә ислам дини вә униң тәлиматлири һәққидә тарқалған түрлүк пәтива вә баянларниң ислам дининиң әсли маһийитигә ят икәнликини, бу нуқтида һөкүмәт тәйинлигән имамларниң чүшәндүрүшлиригә қулақ селиш лазимлиқини тәшвиқ қипту.

Соал: бая сизму тәкитләп өттиңиз, муһәммәттохти 2003-йили 7-айда, йәни пакистан исламабадтики хәлқара ислам университетида хәлқара мунасивәтләр кәспи бойичә магистир аспирантлиқни пүттүргән вақтида тутқун қилиниптикән. Әмди биз буниңдин 10 йил бурун үрүмчи шәһәрлик оттура сот мәһкимисиниң муһәммәттохти делоси үстидин чиқарған һөкүмнамисигә қарап бақайли. Һөкүмнаминиң 1-бәт 1-абзаста мундақ дейилипту: «җавабкар муһәммәттохти муһәммәтрози, уйғур, 1977-йили 3-айниң 14-күни хотән наһийисидә туғулған. Башланғуч мәктәп мәдәнийәт сәвийәсидә, йәни башланғучниң 4-йиллиқ мәлуматиға игә,» дейилгән. Демәк, даириләр муһәммәттохтини бу йил йәкән вә хотәнләрдә амма алдида төвә қилдурғанда, униң әйни вақитта пакистанда бакалаврлиқ вә магистирлиққичә оқуғанлиқини пәш қилған-ю, лекин 10 йил бурунқи сот һөкүмнамисидә буларниң һечқайсисини етирап қилмай, уни башланғуч 4-йиллиқ мәлуматиға игә дейилгән. Бу хил лазим болғанда һәммини көтүрүп чиқидиған, болмиса әң әқәллий пакитларға көз юмидиған бу әһвални сиз қандақ ойлидиңиз?

Җаваб: шундақ, бу нуқтиға сизму диққәт қипсиз. Хитай һөкүмити муһәттмәттохтидин өзиниң сиясий мәқсити үчүн пайдилиништа интайин устилиқ қилған. Йәни 10 йил бурун униң пакистандики даңлиқ ислам университетида алған алий мәлуматлири вә еришкән илмий унванлириниң бириниму етирап қилмиған. Униң сот һөкүмнамисидә уни башланғуч мәктәп 4-йиллиқ мәлуматиға игә дәп язған. Вәһаләнки, шуниңдин 10 йил өтүп түрмидики сиясий мәһбус муһәммәттохтидин пайдиланмақчи болғанда, униң пакистанда алий мәлумат алған һәтта магистирлиқ илмий унваниға еришкән билим адими икәнликини көтүрүп чиққан. Бу арқилиқ барлиқ зиялийлар вә оқуған кишиләргә агаһландуруш яки ибрәт көрсәтмәкчи болған. Әгәрдә муһәммәттохти хитай һөкүмити үчүн башқа бир ишқа лазим болуп қалса, бәлким униң башқа архиплириниму көтүрүп чиқиши мумкин.

Соал: ахирида соримақчи болғиним, сизму һәм муһәммәттохтиму 1990-йилларниң ахирлиридин 2000-йилларниң башлириғичә болған арилиқта пакистанда оқуған вә яшиған уйғурлардин һесаблинисиз. Әпсуски, муһәммәттохти әйни вақитта пакистан истиғбарати тәрипидин тутқун қилинип хитайға қайтурулған вә еғир җазаға һөкүм қилинғанларниң бири. Әмди сиз, муһәммәттохтиниң делосини әйни вақиттики пакистанда оқуған вә яшиған уйғурларниң бир паҗиәси яки трагедийәсигә вәкиллик қилиду дәп қарамсиз?

Җаваб: әлвәттә шундақ, муһәммәттохти 1990-йиллардин 2000-йилларниң башлириғичә пакистанда оқуған, яшиған вә тиҗарәт билән шоғулланған уйғур муһаҗирлири дуч кәлгән паҗиәлик қисмәтләрниң бир мисали. 11-Сентәбир вәқәсидин кейин пакистанниң һәрқайси җайлирида оқуватқан 190 дин артуқ уйғур оқуғучилар пакистан билән хитай сақчилириниң кәң көләмдә тутқун қилишиға учриди. Уларниң бир қисми хитайға қайтурулуп түрмиләргә ташланди. Бир қисми из-дерәксиз ғайиб болди. Пакистанда қәп қалғанлар дуняниң җай-җайлириға қечип өз җенини сақлап қалди. Нурғунлар б д т мусапирлар мәһкимисиниң пакистандики вә башқа қошна әлләрдики ишханисиниң панаһлиқ бериши билән үчинчи бир дөләткә кәтти. Муһәмәттохти делоси әнә ашу ечинишлиқ трагедийәләрниң бир үлгисидур.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт