Кишилик һоқуқ актиплири хитай һөкүмитиниң паспорт арқилиқ җазалаш усулини тәнқид қилди

Мухбиримиз ирадә
2013-02-26
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Хитайниң йеңи паспорти. 2012-Йили 8-май, шеняң.
Хитайниң йеңи паспорти. 2012-Йили 8-май, шеняң.
Imaginechina

Хитай һөкүмитиниң пуқраларниң әркин саяһәт қилиш һоқуқини чәклиши кишилик һоқуқ органлириниң қаттиқ тәнқидигә учрап кәлмәктә. Бу органларниң билдүрүшичә, һазир хитайда паспорт елип, әркин саяһәт қилиш әркинликидин мәһрум қалдурулуватқан алаһазәл 14 милйон киши бар болуп, буниң асаслиқ қисмини йәнила хитайдики аз санлиқ милләт һесаблинидиған уйғурлар вә тибәтләр тәшкил қилидикән. Кишилик һоқуқ органлири хитай һөкүмитиниң паспортни кишиләрни әдәпләйдиған «сиясий тоқмақ» қа айландурувалғанлиқини тәнқид қилмақта.

Хитайдики иқтисадниң тәрәққий қилиши вә хитай пуқралириниң кириминиң ешишиға әгишип, чәтәлләргә чиқип саяһәт қилиш һазир әң мода болуватқан бир иш. Узундин буян иқтисадий, сиясий сәвәбләр түпәйлидин ташқи дунядин чәттә қалған хитай пуқралири һазир һәдәп сиртқа йүзләнмәктә. Әлвәттә, асасий қанунлар бойичә хитай пуқралириниң паспорт елиши илгирикидин нурғун асанлаштурулған болсиму, әмма бу қулай шараитни хитайдики барлиқ пуқралар үчүн охшаш мәвҗут дейиш мумкин әмәс.

Ню-йорк вақти гезитидә елан қилинған «хитай паспортни сиясий тоқмаққа айландурувалди» мавзулуқ мақалидә көрситилишичә, өткән бир йилниң ичидә хитай пуқралириниң чәтәлләргә чиқиш сани 83 милйон қетимға йетип, йилдин-йилға өрлиди. Әмма хитай һөкүмитиниң чәклимиси сәвәбидин саяһәт қилиштин мәһрум қалғанларниңму сани аз әмәс. Һөкүмәт гәрчә паспорт берилмәйдиған кишиләрниң тизимликини ениқ елан қилмисиму, кишилик һоқуқ органлири хитайда асасий қисмини уйғурлар вә тибәтләр тәшкил қилидиған әң аз дегәндә 14 милйон киши хитай һөкүмитиниң паспорт арқилиқ җазалаш усулиниң тәсиригә учраватиду.

Уларниң ейтишичә, йеқинқи йиллардин буян уйғурлар вә тибәтләрниң әркин саяһәт қилиш әркинлики барғансери еғир дәпсәндә қилиниватқан болуп, у пәқәт паспорт чиқирип бәрмәслик биләнла чәклинип қалмайдикән. Паспортни вақтида узартип бәрмәслик вә қанунлуқ паспорти бар туруп чеградин қайтуруветиштәк әһвалларму уйғур вә тибәтләр вә шундақла хитай сиясий актиплар әң көп учраватқан әһвал. Дәрвәқә техи йеқиндила бейҗиң милләтләр университетиниң профессори илһам тохти әпәнди америкидики индиана университетиға бармақчи болуп йолға чиққанда, қолида қанунлуқ паспорти бар туруқлуқ бейҗиң айродромида тосуп қелинған вә айродромда 12 саәт тохтитип қоюлғандин кейин өйигә қайтуруп кетилгән иди. Бу вәқә хәлқара мәтбуатларда кәң инкас қозғиған болсиму, әмма хитай һөкүмити илһам тохтини тохтитип қоюш сәвәби һәққидә ениқ бир ипадә билдүрмигән.

Ню-йорк вақти гезитидә ейтилишичә, 1949-йили хитай коммунист һөкүмити һакимийәтни алғандин кейин, бир қанчә он йил хитай пуқралири чәтәлгә чиқиштин пүтүнләй чәкләнгән, әмма 1980-йиллардин кейин хитайниң ишикни сиртқа ечиветиш сиясити нәтиҗисидә хитай һөкүмити чәтәлләргә оқуғучи чиқиришқа башлиған. 1991-Йилиға кәлгәндә хитай һөкүмити йеңи түзүм йолға қоюп, хитай пуқралириниң шәрқий җәнуби асиядики бәлгилик дөләтләргә, америкиға вә явропа әллиригә саяһәткә чиқишиға рухсәт қилған вә 15 күндә паспортни толуқ беҗирип беришни йолға қойған. Әмма ню-йорк вақти гезити бу йеңи сиясәтниң уйғурлар вә тибәтләргә қаритилмиғанлиқини әскәртип мундақ дәйду:
Бу йеңи сиясәт уйғурлар вә тибәтләргә кәлгәндә қатму-қат мурәккәплишип кетиду. Улар чоқум охшимиған дәриҗилик орунлардин хәт елиши, йәрлик һөкүмәт органлиридин рухсәт чиқириши, йәрлик җамаәт хәвпсизлик оргинидин хәт елиши, әгәр оқуғучи болса мәктәптин рухсәт қәғизи елиши керәк. 2005-Йилидин бери паспорт алалмайватқан тибәт язғучиси сериң вусер хитай һөкүмитиниң бундақ қилишидики сәвәб улар бизниң чәтәлгә чиққанда хитай һөкүмитиниң аз санлиқ милләтләр үстидики бесим сияситини сөзлишимиздин яки чәтәлләрдики тәшкилатларға арилишишимиздин қорқиду, хитайлар үчүн паспорт елиш аптобус белити алғанчилик иш, әмма башқилар үчүн болса әршкә чиқиштинму тәс, деди.

Мақалиниң аптори анҗу җәйкоб йеқинда паспорт алалмиғанлиқи үчүн өз наразилиқини хитай тор бәтлири арқилиқ елан қилған вә бу арқилиқ тонулған бейҗиң милләтләр университетиниң оқуғучиси атикәм розиниму зиярәт қилған. Атикәм рози мухбирға «қачан паспорт мәсилиси ядимға кәлсә йиғлаймән. Чүнки мениң чәтәлдә оқуш арзуюм бәрбат болди» дегән вә паспорт мәсилисиниң техичә һәл болмиғанлиқини ейтқан. Мухбирниң ейтишичә, уйғур ели җамаәт хәвпсизлик тармақлири атикәм розини 6 саәт сорақ қилған болуп, улар атикәм розиға униң чәтәлгә чиқиш үчүн «сиясий өлчәм» гә тошмайдиғанлиқини уқтурған. Чүнки даириләрниң илгири сүрүшичә, атикәм рози тор бәткә чиқип уйғурлар үстидин йүргүзүлүватқан айримичилиқ сияситини паш қилғанлиқи үчүн хитай һөкүмитиниң чәтәлгә чиқиш үчүн қойған сиясий өлчимигә тошмиған.

Кишилик һоқуқ актиплири болса, хитай һөкүмитиниң бу қилмишини «паспортни сиясий тоқмаққа айландуруп, өзи яхши көрмәйдиған кишиләрни әдәпләш» дәп әйиблимәктә. Һазир америкидики яшайдиған хитай паалийәтчи ху пиң әпәнди ню-йорк вақти гезитигә қилған сөзидә юқиридики мисаллардин сирт, хитай һөкүмитиниң йәнә сиртта сиясий паалийәтләргә қатнишиватқан өзигә охшаш шәхсләрниң юртиға қайтип уруқ-туғқанлирини көрүшигә йол қоймаслиқ арқилиқ җазалимақчи болуватқанлиқини билдүрүп «бу кишилик һоқуқниң очуқ-ашкара дәпсәндә қилиниши» дегән.

1989-Йилидики тйәнәнмен оқуғучилар һәрикитиниң рәһбәрлиридин бири болған өркәш дөләтму әнә шуларниң бири. Өркәш дөләт алдинқи йили юртиға қайтип, ата-анисини көрүшни тәләп қилғанда хитай рухсәт қилмиған. У «хитай һөкүмитиниң бу һәрикити толиму вәһший вә залимларчә бир васитә» дегән иди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт