Kishilik hoquq aktipliri xitay hökümitining pasport arqiliq jazalash usulini tenqid qildi

Muxbirimiz irade
2013-02-26
Élxet
Pikir
Share
Print
Xitayning yéngi pasporti. 2012-Yili 8-may, shényang.
Xitayning yéngi pasporti. 2012-Yili 8-may, shényang.
Imaginechina

Xitay hökümitining puqralarning erkin sayahet qilish hoquqini cheklishi kishilik hoquq organlirining qattiq tenqidige uchrap kelmekte. Bu organlarning bildürüshiche, hazir xitayda pasport élip, erkin sayahet qilish erkinlikidin mehrum qalduruluwatqan alahazel 14 milyon kishi bar bolup, buning asasliq qismini yenila xitaydiki az sanliq millet hésablinidighan Uyghurlar we tibetler teshkil qilidiken. Kishilik hoquq organliri xitay hökümitining pasportni kishilerni edepleydighan "Siyasiy toqmaq" qa aylanduruwalghanliqini tenqid qilmaqta.

Xitaydiki iqtisadning tereqqiy qilishi we xitay puqralirining kirimining éshishigha egiship, chet'ellerge chiqip sayahet qilish hazir eng moda boluwatqan bir ish. Uzundin buyan iqtisadiy, siyasiy sewebler tüpeylidin tashqi dunyadin chette qalghan xitay puqraliri hazir hedep sirtqa yüzlenmekte. Elwette, asasiy qanunlar boyiche xitay puqralirining pasport élishi ilgirikidin nurghun asanlashturulghan bolsimu, emma bu qulay shara'itni xitaydiki barliq puqralar üchün oxshash mewjut déyish mumkin emes.

Nyu-york waqti gézitide élan qilin'ghan "Xitay pasportni siyasiy toqmaqqa aylanduruwaldi" mawzuluq maqalide körsitilishiche, ötken bir yilning ichide xitay puqralirining chet'ellerge chiqish sani 83 milyon qétimgha yétip, yildin-yilgha örlidi. Emma xitay hökümitining cheklimisi sewebidin sayahet qilishtin mehrum qalghanlarningmu sani az emes. Hökümet gerche pasport bérilmeydighan kishilerning tizimlikini éniq élan qilmisimu, kishilik hoquq organliri xitayda asasiy qismini Uyghurlar we tibetler teshkil qilidighan eng az dégende 14 milyon kishi xitay hökümitining pasport arqiliq jazalash usulining tesirige uchrawatidu.

Ularning éytishiche, yéqinqi yillardin buyan Uyghurlar we tibetlerning erkin sayahet qilish erkinliki barghanséri éghir depsende qiliniwatqan bolup, u peqet pasport chiqirip bermeslik bilenla cheklinip qalmaydiken. Pasportni waqtida uzartip bermeslik we qanunluq pasporti bar turup chégradin qayturuwétishtek ehwallarmu Uyghur we tibetler we shundaqla xitay siyasiy aktiplar eng köp uchrawatqan ehwal. Derweqe téxi yéqindila béyjing milletler uniwérsitétining proféssori ilham toxti ependi amérikidiki indi'ana uniwérsitétigha barmaqchi bolup yolgha chiqqanda, qolida qanunluq pasporti bar turuqluq béyjing ayrodromida tosup qélin'ghan we ayrodromda 12 sa'et toxtitip qoyulghandin kéyin öyige qayturup kétilgen idi. Bu weqe xelq'ara metbu'atlarda keng inkas qozghighan bolsimu, emma xitay hökümiti ilham toxtini toxtitip qoyush sewebi heqqide éniq bir ipade bildürmigen.

Nyu-york waqti gézitide éytilishiche, 1949-yili xitay kommunist hökümiti hakimiyetni alghandin kéyin, bir qanche on yil xitay puqraliri chet'elge chiqishtin pütünley cheklen'gen, emma 1980-yillardin kéyin xitayning ishikni sirtqa échiwétish siyasiti netijiside xitay hökümiti chet'ellerge oqughuchi chiqirishqa bashlighan. 1991-Yiligha kelgende xitay hökümiti yéngi tüzüm yolgha qoyup, xitay puqralirining sherqiy jenubi asiyadiki belgilik döletlerge, amérikigha we yawropa ellirige sayahetke chiqishigha ruxset qilghan we 15 künde pasportni toluq béjirip bérishni yolgha qoyghan. Emma nyu-york waqti géziti bu yéngi siyasetning Uyghurlar we tibetlerge qaritilmighanliqini eskertip mundaq deydu:
Bu yéngi siyaset Uyghurlar we tibetlerge kelgende qatmu-qat murekkepliship kétidu. Ular choqum oxshimighan derijilik orunlardin xet élishi, yerlik hökümet organliridin ruxset chiqirishi, yerlik jama'et xewpsizlik orginidin xet élishi, eger oqughuchi bolsa mekteptin ruxset qeghizi élishi kérek. 2005-Yilidin béri pasport alalmaywatqan tibet yazghuchisi séring wusér xitay hökümitining bundaq qilishidiki seweb ular bizning chet'elge chiqqanda xitay hökümitining az sanliq milletler üstidiki bésim siyasitini sözlishimizdin yaki chet'ellerdiki teshkilatlargha arilishishimizdin qorqidu, xitaylar üchün pasport élish aptobus béliti alghanchilik ish, emma bashqilar üchün bolsa ershke chiqishtinmu tes, dédi.

Maqalining aptori anju jeykob yéqinda pasport alalmighanliqi üchün öz naraziliqini xitay tor betliri arqiliq élan qilghan we bu arqiliq tonulghan béyjing milletler uniwérsitétining oqughuchisi atikem rozinimu ziyaret qilghan. Atikem rozi muxbirgha "Qachan pasport mesilisi yadimgha kelse yighlaymen. Chünki méning chet'elde oqush arzuyum berbat boldi" dégen we pasport mesilisining téxiche hel bolmighanliqini éytqan. Muxbirning éytishiche, Uyghur éli jama'et xewpsizlik tarmaqliri atikem rozini 6 sa'et soraq qilghan bolup, ular atikem rozigha uning chet'elge chiqish üchün "Siyasiy ölchem" ge toshmaydighanliqini uqturghan. Chünki da'irilerning ilgiri sürüshiche, atikem rozi tor betke chiqip Uyghurlar üstidin yürgüzülüwatqan ayrimichiliq siyasitini pash qilghanliqi üchün xitay hökümitining chet'elge chiqish üchün qoyghan siyasiy ölchimige toshmighan.

Kishilik hoquq aktipliri bolsa, xitay hökümitining bu qilmishini "Pasportni siyasiy toqmaqqa aylandurup, özi yaxshi körmeydighan kishilerni edeplesh" dep eyiblimekte. Hazir amérikidiki yashaydighan xitay pa'aliyetchi xu ping ependi nyu-york waqti gézitige qilghan sözide yuqiridiki misallardin sirt, xitay hökümitining yene sirtta siyasiy pa'aliyetlerge qatnishiwatqan özige oxshash shexslerning yurtigha qaytip uruq-tughqanlirini körüshige yol qoymasliq arqiliq jazalimaqchi boluwatqanliqini bildürüp "Bu kishilik hoquqning ochuq-ashkara depsende qilinishi" dégen.

1989-Yilidiki tyen'enmén oqughuchilar herikitining rehberliridin biri bolghan örkesh döletmu ene shularning biri. Örkesh dölet aldinqi yili yurtigha qaytip, ata-anisini körüshni telep qilghanda xitay ruxset qilmighan. U "Xitay hökümitining bu herikiti tolimu wehshiy we zalimlarche bir wasite" dégen idi.

Toluq bet