Shiwétsiyediki Uyghurlarning siyasiy panahliq ishliridiki mesililiri

Ixtiyariy muxbirimiz éhsan
2017-01-25
Élxet
Pikir
Share
Print
Shiwétsiyediki melum bir köchmenler idarisi.
Shiwétsiyediki melum bir köchmenler idarisi.
RFA/Éhsan

Shiwétsiye yawropa ittipaqidiki Uyghur köchmenliri köprek olturaqlashqan döletlerning biri. 2009-Yilidiki 5-iyul weqesidin kéyin shiwétsiyege kélip siyasiy panahliq iltijasi tapshurghan Uyghurlarning sani jiddiy rewishte köpeygen. Ularning bir qismigha shiwétsiyede olturaqlishish ruxsiti bérilgen bolsimu, lékin türlük sewebler tüpeylidin köp sandiki Uyghurlarning panahliq iltimasi ret qilinip, ular chégradin chiqiriwétilish hetta xitaygha qayturulush xewpigimu duch kelgenidi.

2011-Yili öktebirdin bashlap shiwétsiye parlamént ezaliridin mehmet qaplan hemde shiwétsiye Uyghur ma'arip uyushmisi we bashqa munasiwetlik teshkilatlarning ortaq tirishchanliqi arqisida Uyghurlar mesilisi toghriliq shiwétsiye köchmenler idarisige qayta-qayta doklat sunulghan. Netijide, shiwétsiye köchmenler idarisi 2012-yili 7-ayda, Uyghur diyaridin we orta asiya jumhuriyetliridin kélip shiwétsiyede panahliniwatqan 70 tek Uyghurni chégradin chiqiriwétish toghrisidiki qararini emeldin qaldurghanliqini élan qilghan we aridin 3 ay ötmeyla, yeni 2012-yili 10-ayning birinchi heptiside 40 tin artuq Uyghurgha biraqla menggülük olturum bergenlikini jakarlighan.
2016-Yili 9-ayda, shiwétsiye parlaméntida köchmenler siyasitige tüzitish kirgüzülüp, shiwétsiyede panahliq tiligen köchmenlerge waqitliq panahliq bérish qarari maqullinip, burunqigha oxshash menggülük olturum béridighan qanun bikar qilin'ghan.

Buning bilen shiwétsiyede bir qétimdila wetendashliq élish cheklimige uchrighan bolup, musapirlarning shiwétsiyede jinayet sadir qilish ehwali, shwéd tili sewiyisi, ishlep baj tapshurushi qatarliq ehwalliri bahalinip layaqetlik bolsa wetendashliq bérish, bolmisa waqitliq iqamet arqiliq turup qélish yaki yuqiridikidek ehwallarda layaqetsiz bolsa kelgen döletke qayturush belgilen'gen.

Biz bu qanun shiwétsiyege kélip panahliq tileydighan Uyghurlargha qandaq tesir körsitidu? bundin kéyin shiwétsiye qatarliq yawropa döletliride panahliq tilimekchi bolghan Uyghurlar némilerge diqqet qilish kérek? dégen so'allargha jawab tépish üchün shiwétsiyede pa'aliyet qiliwatqan bir qisim Uyghur siyasiy aktiplarni ziyaret qilduq.

Ziyaritimizni qobul qilghan ziyaliylardin abbas ependim panahliq ishlirida, yawropadiki döletler öz dölitining emeliyitige qarita qanun chiqiridighanliqini bayan qildi.

Shiwétsiyede pa'aliyet qiliwatqan Uyghur ma'arip uyushmisining re'isi abdulla kökyar ziyaritimizni qobul qilip, shiwétsiyediki Uyghurlarning arisida ilgiri siyasiy panahliq tilep, kéyin shiwétsiye puqraliqigha érishken bir qisim Uyghurlarning esli wetinige her yili sayahet qilishiningmu Uyghurlarning panahliq ishlirigha melum derijide tesir körsetkenlikini shuningdek panahliqqa iltimas qilmaqchi bolghan Uyghurlarning özliri turushluq döletlerdiki birleshken döletler teshkilatining musapirlar orunlirigha panahliq iltimasi tapshursa bixeter bolidighanliqinimu eskertti.

Abbas ependi shiwétsiye qatarliq döletlerde köchmenlerge qarshi partiye guruhlarning qarshiliq heriketlirini eskertish bilen birge yene yawropada yashta qérilishish nisbitining éshishigha egiship köchmenlerge éhtiyaji barliqini, belki köchmenler qanunida özgirish bolush mumkinchilikini tekitlidi.

Shiwétsiyede 2016-yili 9-aydin burun 5 neper Uyghurgha menggülük olturum chiqqan bolsimu, emma 9-aydin kéyin köchmenler siyasiti özgertilgendin kéyin 3 neper Uyghurgha üch yilliq waqitliq olturum chiqti.
Hazir shiwétsiyede Uyghurlarning omumi sani texminen 3000gha yétidu.

Toluq bet