Xitay hökümiti uchur alaqe wasitilirige qarita qattiq nazaretni kücheytti

Muxbirimiz gülchéhre
2015-11-09
Élxet
Pikir
Share
Print
Melum ündidar ishletküchining téléfonida ündidar epini qozghitiwatqan körünüshi. 2015-Yili 12-mart, shendung.
Melum ündidar ishletküchining téléfonida ündidar epini qozghitiwatqan körünüshi. 2015-Yili 12-mart, shendung.
AFP

Xitay qanun organliri uchur alaqe wasitilirini nazaret qilip bashqurushni üzlüksiz kücheytip kelmekte. Yéqinda Uyghur aptonom rayonluq jama'et xewpsizlik tarmaqliri, dölet bixeterliki we ijtima'iy muqimliqni qoghdash üchün tor bashqurushni kücheytish we qanun'gha xilap jinayi heriketlerge zerbe bérip we uning aldini élish heqqide omumiy uqturush tarqatqan bolup, ündidar, mikroblog qatarliq alaqe toridin paydilinip zorawanliq, térrorluq uchuri teyyarlash, köpeytish, élan qilish, tarqitish, saqlash qatarliqlarni sadir qilghanlargha eng yuqiri bolghan yette yilliq muddetlik qamaq jazasi köridiken. Da'iriler rayonning muqimliq weziyitige mas halda belgilep élan qilghan bu yerlik mizanni 11-ayning 1-künidin bashlap resmiy ijra qilishqa bashlighan. Mezkur uqturush Uyghur ijtima'iy alaqe wasitiliride derhal jiddiylik peyda qilghandin bashqa, chet'ellerdiki Uyghurlar arisidimu Uyghurlarning pikir, alaqe erkinliki we weziyitige qarita endishini kücheytti.

Mikro blog, ündidar qatarliq intérnét tori hemtürtke süpisi bügünki künde pütkül jem'iyetning her saheliride éléktronluq kesp we bashqa ijtima'iy uchur alaqe ishlirida keng kölemde ishlitilmekte. Köp menbeleshken torda kishilerning bir-biri bilen, jem'iyet bilen bilen bolghan alaqisi ilgirikidinmu yüz turane we qulay boldi. Ighwa toqumasliq, ighwagha ishenmeslik, ighwa tarqatmasliq her qandaq bir jem'iyetning ezasi ri'aye qilishqa tégishlik exlaq mizan. Halbuki, intérnét erkinlik mesililiri we tor közetküchilirining qarishiche, eslidinla intérnét tor erkinlikini türlük qattiq tedbirler bilen tosup kéliwatqan xitay qanun organlirining, uchur alaqe tereqqiyatigha qarshi téxnika we qanun wasitisini qollinip, uchur alaqe wasitilirini küchlük nazaret qilip bashqurushni üzlüksiz kücheytip kelmekte iken. Xitay xelq qurultiyi yéqinda jinayi ishlar qanunigha tüzitish kirgüzüp, uninggha 5 xil yéngi jinayet türini qoshqan. Yuqumluq késellik, apet we bashqa zor weqelerde saxta uchur tarqitish, térrorluqqa alaqidar matériyallarni saqlash qatarliq heriketler resmiy jinayi qilmish katégoriyesige kirgüzülgen.

Qanun layihisi 1‏-noyabirdin bashlap resmiy yolgha qoyulghan idi.

Uyghur aptonom rayonidiki alaqe torini bashqurghuchi tarmaqlar buninggha mas halda tordiki ighwa we ziyanliq uchurlarni cheklep, tor muhitini saplashturup, ijtima'iy muqimliqni qoghdashtiki pash qilish mexsus rayoni, ashkara pash qilish téléfoni tesis qilip, nazaret qilishini kücheytken hemde zerbe bérishtiki qet'iy iradisini körsitip, xilapliq qilghuchilar éghir bolghanda 7 yilghiche muddetlik qamaq jazasi bérilidiken.

Yéqinqi künlerde igiligen inkaslargha qarighanda, da'iriler Uyghur élining ürümchi we bashqa her qaysi jaylirida, intérnét we simsiz téléfon abuntlirining jezmen heqiqiy salahiyet uchuri bilen teminlishi kéreklikini uqturghan bolup,mulazimettin behrimen bolghuchi shexsler kimlik yaki bashqa küchke ige salahiyet ispatini asas qilip en'ge aldurup téléfon nomurini qayta tizimlitish, abunitchi orun bolsa, teshkiliy apparat kod guwahnamisi yaki tijaret kinishkisini asas qilip royxetke aldurup tizimlitishqa bashlighan. Bumu da'irilerning uchur alaqe wasitilirige qarita yéngi belgilimisining yenimu kücheytilgenlikidin bésharet bermekte.

Uyghur élidiki ammigha qaratqan téléfon ziyaretlirimizdin eslidinla pikir erkinliki, tor erkinliki tosqunluqqa uchraydighan Uyghurlarning téximu sezgür we éhtiyatchan bolushqa mejbur boluwatqanliqi melum bolmaqta.

Xotendiki melum saqchixanigha qaratqan ziyaritimizge jawab bergen bir saqchi da'irilerning mexsus tor bashqurushni kücheytish üchün jiddiy saqchi xadimi qobul qiliwatqanliqini ashkarilidi.

Xitay hökümiti yéqinqi ikki yildin buyan memliketlik xelq qurultiyi da'imiy komitétining "Tor uchurlirini qoghdashni kücheytish toghrisidiki qarari", dölet ishliri kabinétining "Alaqe tori uchur mulazimitini bashqurush charisi" we dölet, aptonom rayonning alaqidar belgilimilirige asasen, aptonom rayonning emeliyitige birleshtürüp yéza tor bashqurush mizanlirini békitip, qismen kishiler alaqe torida ighwa toqup we tarqitip, kishilerni qaymuqturup, ammini mesililerge xata höküm qilishqa qutritip, nachar ijtima'iy tesir peyda qildi dégendek eyibleshler bilen qattiq jazalap keldi. Da'iriler buni "Shinjangning muqimliqini ünümlük saqlash, ighwa tarqatqanlargha qanun boyiche zerbe bérip, tor ighwagerchilikining aldini élish üchün, qanun organliri torda ighwa tarqitish qilmishini qanun boyiche tekshürüp, ighwa tarqatquchilargha tégishlik jaza berdi" dep körsetse chet'ellerdiki Uyghur kishilik hoquq qoghdighuchiliri bolsa, xitayni özining Uyghurlar üstidin élip bériwatqan qanunsizliq, kishilik hoquq depsendichiliklirini yoshurushni meqset qilghan dep tenqid qilidu.

Dunya Uyghur qurultiyining bayanatchisi dilshat rishit xitay hökümitining Uyghur élida 1-noyabirdin bashlap ijra qilishqa bashlighan charilirining Uyghurlarni nishan qilghanliqi we bu arqiliq Uyghurlarning uchur alaqe wasitiliridin paydilinish, uchur igilesh we tarqitishtek pikir erkinlikini yenimu ilgirilep dexli teruzgha uchritidighanliqini bildürüp, xitay hökümitini Uyghurlardiki qarshiliqlarni basturush üchün ulargha alaqe toridin paydilinip zorawanliq, térrorluq uchuri tarqitish yaki saqlash jinayetlirini artip qanunsiz, qattiq jazalashni toxtitishqa we eger xitayning bu xil uchur alaqe bashqurush qanuni adil, heqqaniy bolsa, jazalighanlarning milliy salahiyitige da'ir munasiwetlik sanliq melumat, uchurlirini waqtida élan qilishini, heqiqiy ehwalni ashkarilashni telep qildi.

Xitay, xelq'ara erkinlik öyining bu yilliq intérnét erkinliki hemmidin qattiq boghulghan döletler tizimlikide yene aldinqi qatargha tizildi.

5-Noyabir "Kishilik hoquqni közitish teshkilati" xitay da'irilirining torda pikir qilishni jinayi qilmishlashturushidin endishe qiliwatqanliqini bildürüp: "Chünki, tor xitay xelqining nisbeten erkin pikir bayan qilalaydighan yégane qanili" dégen idi.

Mezkur teshkilatning xadimi sofiy richarson: "Jinayi ishlar qanunining tüzitish kirgüzüsh layihisi xitay hökümitini tordashlarni jazalaydighan yene bir küchlük qoralgha ige qildi" dep tekitligen.

Toluq bet