Уйғурлар дияридики шиддәт билән улғийиватқан сақчилар қошуни вә «инақ җәмийәт» қурулуши

Мухбиримиз әзиз
2017-03-20
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Маневир қиливатқан хитай қораллиқ күчлири. 2017-Йили март, қәшқәр.
Маневир қиливатқан хитай қораллиқ күчлири. 2017-Йили март, қәшқәр.
ts.cn

Йеқиндин буян һәрқайси ахбарат васитилиридә, уйғурлар дияри һәққидики алақидар Хәвәрләр Мунасип йәр еливатқан болуп, буниңда әң диққәт қозғаватқан мәсилиләрниң бири район миқясида көпәйтиливатқан һәрбий вә сақчи қошунидур. Бу һал хәлқара җамаәтниңму диққитини қозғаватқан болуп, хитай даирилири тәкитләватқан уйғурлар дияридики «иттипақлиқ» вә «инақ җәмийәт» чақириқлириниң әмәлгә ешишиға кишиләрниң гуман билән қараватқанлиқи мәлум.

Уйғурлар дияридики бирнәччә қетимлиқ зорлуқ күчи арқилиқ қаршилиқ көрситиш һәрикәтлиридин кейин, район миқясидики зор өзгиришләрниң бири сүпитидә 28-феврал күнидин башлап уйғурлар дияридики һәрқайси асаслиқ шәһәрләрдә өткүзүлүшкә башлиған һәрбий парат вә «террорлуққа қарши туруп, муқимлиқни сақлаш қәсәмяд йиғини»ни көрситиш мумкин. Бу хилдики қәсәмяд йиғинлириниң юқири пәллиси болса 19-март күни уйғурлар дияридики сиясий қанун комитетиниң мудири җу хәйлунниң қәшқәрдики қораллиқ сақчи қисим әскәрлири вә офитсерлиридин һал сориғанда «полаттәк ирадә вә төмүр мушт билән ‹үч хил күчләр' ни кукум-талқан қилиш, шу арқилиқ шинҗаңда иттипақ вә инақ вәзийәт яритиш» ни тәләп қилишида ипадиләнди.

Алақидар учурлардин мәлум болушичә, чен чүәнго өткән йили уйғурлар дияриға партком секретари болуп йөткилип кәлгәндин буян һөкүмәтниң ашкара қобул қилған сақчилар қошуни 30 миңдин ашқан болуп, йеқиндила қәшқәр шәһири йеңидин үч миң сақчи алидиғанлиқи һәққидә уқтуруш чиқарған. Бу һәқтә пикир қилған йәрлик хитай пуқралар сақчилар саниниң изчил көпийип меңиватқанлиқини, әмма буниң билән җәмийәттики мәсилиләрниң һәл болуш орниға техиму көп иҗтимаий мәсилиниң оттуриға чиқиватқанлиқини тилға алди:
«Шинҗаңдики нопуси он миңму чиқмайдиған бир кичиккинә деһқанчилиқ мәйданиниң өзидила йүздин артуқ ярдәмчи сақчи бар. Сақчиханидики мунтизим сақчилар бәк болса он нәччә адәм болуши мумкин. Әмма уларниң гәплирини аңлисиңиз, уларниң һәммисила биринчидин хизмәтни җапалиқ дәйду; иккинчидин, хизмәт шараити начар дәйду; үчинчидин, ешәктәк ишлигән билән я юқирини я төвәнни рази қилғили болмайду, дәйду. Пуқраларму улардин нарази, немишқа десиңиз, хәқ уларни һөкүмәттин мааш алған билән набаб ишларни қилидиғанлар, дәп қарайду. Мениңчә, пүтүн шинҗаңдики бир милйон алтә йүз миң квадрат километир даиридә әһвал асасән охшаш. Сақчи болғанларға җәмийәт оң көзидә қаримиғандикин, уларму һәр заман өзлирини җулуқи чиқип кәткәндәк һес қилип йүрмәктә. Шуңа һазир җәмийәттә һөкүмәтниң көзлигән әһвалларниң тәтүри вуҗудқа чиқмақта. Буниң билән һәммила адәмниң райи йенип кетиватиду, бу һал бәкму тез, бәкму рошән вә барғансери кәң даирилик болуватиду.»

Уйғурчә иҗтимаий таратқуларда кәң тарқалған уйғур сақчиларниң хизмәт салмиқи вә хизмәт бесими һәққидики һәҗвий шикайәтләрдә бир уйғур сақчиниң бу һәқтә ейтқанлири юқириқи баянниң һәқиқәтәнму тоғрилиқини көрситиду.

Австралийә ла троб университетиниң профессори җеймис лейболд узундин буян уйғурлар дияридики сақчилар қошуниниң мушу рәвиштә тез сүрәт билән улғийиши һәмдә буниңға алақидар мәсилиләрни йеқиндин көзитип келиватқан мутәхәссис. У өзиниң йиллардин буян топлиған санлиқ мәлуматлири асасидики әң йеңи тәтқиқат нәтиҗисини америкидики җеймис тавн вәхпи нәшр қиливатқан «хитай хәвәрлири» журнилиниң өткән һәптә нәшрдин чиққан 17-топлам 4-санида «шинҗаңдики тез сүрәттә кеңийиватқан сақчи дөлити» сәрләвһилик мақалидә елан қилди.

Профессор җеймис лейболдниң мәлуматлирида көрситилишичә, 2009-йилидики үрүмчи «5-июл вәқәси» дин буян хитай даирилири район миқясида йеңидин 90 миң сақчи қобул қилған, миңлиған «хәлққә қулайлиқ сақчи понкити» йеңидин тәсис қилинған. Шуниң билән биргә, пүткүл уйғурлар дияриниң җамаәт хәвпсизлик хамчоти 365 пирсәнт ашқан. Нәтиҗидә пүткүл уйғурлар дияри исми-җисмиға лайиқ «сақчи дөлити» гә айланған. Хитай рәиси ши җинпиң болса «шинҗаң-хитайдики террорлуққа қарши урушниң җәңгаһи» дәп ашкара чақириқ қилған.

Профессор лейболдниң қаришичә, уйғурлар дияридики сақчи көпәйтиш хизмити алди билән үрүмчи шәһиридә, андин һәрқайси асаслиқ шәһәрләрдә ишқа ашурулған. Шуниң билән биргә, пуқраларни назарәт қилиш механизми пүткүл тарим вадисиға кеңәйтилгән һәмдә уйғурлар асаслиқ көзитиш нишани қилинған. Бу хилдики «сақчи дөлити» механизми арқилиқ уйғурлар диярида «милләтләр иттипақ» болған бихәтәр район муһити яритишниң имканийити һәққидә сөз болғанда профессор лейболд буниңдики мумкинчилик һәққидә мундақ дәйду: «мениңчә, бу бәкму мүшкүл. Чүнки, хитай компартийисиниң өзи һазир өзини бихәтәр, дәп ейталмайду. Һазир бу һакимийәтниң өз хәлқидин қорқуши һәрқандақ бир чәтәл һөкүмити яки чәтәл армийисидин болған қорқуштин ешип чүшүватиду. Мана мушу қорқуш түпәйлидин, һазир хитайниң ички бихәтәрликкә сәрп қилған дөләт хамчот миқдари ташқи мудапиә һәрбий хираҗәт хам чотидин ешип кетиватиду. Бу хил қорқуш ялғуз уйғурлар үчүнла әмәс, йәнә хитай пуқралири вәҗидинму болуватиду. Әмди шинҗаңға кәлсәк, улар дәватқан ‹муқимлиқни сақлаш' хизмити әң аз дегәндиму чегра һалқиған ислам әслийәтчилики мәсилилири билән шундақла уйғурлар билән хитайлар оттурисидики тоқунушларға бағлап қоюлуватиду. Шуниң билән буниңға хитайниң башқа җайлирида мәвҗут болмиған бир характер қошулуп қеливатиду.»

Дәрвәқә бу хилдики ғайәт зор «сақчи дөлити» механизми арқилиқ «бихәтәр» болған иҗтимаий муһит яритиш, андин шу арқилиқ һәрқайси милләтләр «достанә» яшайдиған «инақ җәмийәт» бәрпа қилишта бу хилдики сақчилар вә һәрбийләр қошунини көпәйтиш тәдбириниң қандақ рол ойниши мумкинлики һәққидә сөз болғанда, җеймис лейболд мундақ дәйду: «инақ җәмийәт дегәндә, һазир һәрқачан милләтләр иттипақлиқи вә иҗтимаий муқимлиқ көздә тутулиду. Әмма мән, сақчи дөлити вә назарәт дуняси бәрпа қилиш әмәлийәттә уйғурларниң мәдәнийәт җәһәттики бихәтәрликини вәйран қилиду, дәп қараймән. Һазир уйғурлар билән хитайлар оттурисида бир-биригә ишәнмәслик, шундақла бир-бирини чүшәнмәслик әһвалиниң қайси дәриҗигә берип йәткәнлики һәммигә аян. Һалбуки, һазир бәрпа болуватқан сақчи дөлити асасән хитайларни мәркәз вә өлчәм қиливатиду. Бу һал болса уйғурларниң мәдәнийәт, дин, тил җәһәттики өлчәмлиригә еғир тәһдитләрни пәйда қилмақта. Буниң билән хитай һөкүмранлиқида яшаватқан уйғурларниң мутләқ көп қисми үчүн бу тәһдитләргә ‹бихәтәрлик' әндишиси қошулмақта. Шуңа сақчи дөлити системиси мәлум мәнидин алғанда, ашкара қаршилиқларниң санини азайталиши мумкин, әмма ички җәһәттә, кишиләрниң қәлбидә мәдәнийәт вә бихәтәрлик туйғуси техиму өткүрлишиши, бу болса узақ бир мәзгилни көзлигәндә техиму көп мәсилиләрни пәйда қилиши ениқ. Бу хил әһвал шүбһисизки, техиму зор бир зорлуқ һәрикитини барлиққа кәлтүриду.»

Түрлүк учурлардин мәлум болушичә, һазир уйғурлар дияридики «муқимлиқни сақлаш вә террорлуққа қарши туруш» хизмити зор күч билән йолға қоюлуватқан болуп, бу хил муһитниң уйғурлар билән хитайлар үчүн «инақ җәмийәт» бәрпа қилалиши толиму гуманлиқ һаләттә турмақта икән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт