Uyghurlar diyaridiki shiddet bilen ulghiyiwatqan saqchilar qoshuni we "Inaq jem'iyet" qurulushi

Muxbirimiz eziz
2017-03-20
Élxet
Pikir
Share
Print
Manéwir qiliwatqan xitay qoralliq küchliri. 2017-Yili mart, qeshqer.
Manéwir qiliwatqan xitay qoralliq küchliri. 2017-Yili mart, qeshqer.
ts.cn

Yéqindin buyan herqaysi axbarat wasitiliride, Uyghurlar diyari heqqidiki alaqidar Xewerler Munasip yer éliwatqan bolup, buningda eng diqqet qozghawatqan mesililerning biri rayon miqyasida köpeytiliwatqan herbiy we saqchi qoshunidur. Bu hal xelq'ara jama'etningmu diqqitini qozghawatqan bolup, xitay da'iriliri tekitlewatqan Uyghurlar diyaridiki "Ittipaqliq" we "Inaq jem'iyet" chaqiriqlirining emelge éshishigha kishilerning guman bilen qarawatqanliqi melum.

Uyghurlar diyaridiki birnechche qétimliq zorluq küchi arqiliq qarshiliq körsitish heriketliridin kéyin, rayon miqyasidiki zor özgirishlerning biri süpitide 28-féwral künidin bashlap Uyghurlar diyaridiki herqaysi asasliq sheherlerde ötküzülüshke bashlighan herbiy parat we "Térrorluqqa qarshi turup, muqimliqni saqlash qesemyad yighini"ni körsitish mumkin. Bu xildiki qesemyad yighinlirining yuqiri pellisi bolsa 19-mart küni Uyghurlar diyaridiki siyasiy qanun komitétining mudiri ju xeylunning qeshqerdiki qoralliq saqchi qisim eskerliri we ofitsérliridin hal sorighanda "Polattek irade we tömür musht bilen 'üch xil küchler' ni kukum-talqan qilish, shu arqiliq shinjangda ittipaq we inaq weziyet yaritish" ni telep qilishida ipadilendi.

Alaqidar uchurlardin melum bolushiche, chén chüen'go ötken yili Uyghurlar diyarigha partkom sékrétari bolup yötkilip kelgendin buyan hökümetning ashkara qobul qilghan saqchilar qoshuni 30 mingdin ashqan bolup, yéqindila qeshqer shehiri yéngidin üch ming saqchi alidighanliqi heqqide uqturush chiqarghan. Bu heqte pikir qilghan yerlik xitay puqralar saqchilar sanining izchil köpiyip méngiwatqanliqini, emma buning bilen jem'iyettiki mesililerning hel bolush ornigha téximu köp ijtima'iy mesilining otturigha chiqiwatqanliqini tilgha aldi:
"Shinjangdiki nopusi on mingmu chiqmaydighan bir kichikkine déhqanchiliq meydanining özidila yüzdin artuq yardemchi saqchi bar. Saqchixanidiki muntizim saqchilar bek bolsa on nechche adem bolushi mumkin. Emma ularning geplirini anglisingiz, ularning hemmisila birinchidin xizmetni japaliq deydu؛ ikkinchidin, xizmet shara'iti nachar deydu؛ üchinchidin, éshektek ishligen bilen ya yuqirini ya töwenni razi qilghili bolmaydu, deydu. Puqralarmu ulardin narazi, némishqa désingiz, xeq ularni hökümettin ma'ash alghan bilen nabab ishlarni qilidighanlar, dep qaraydu. Méningche, pütün shinjangdiki bir milyon alte yüz ming kwadrat kilométir da'iride ehwal asasen oxshash. Saqchi bolghanlargha jem'iyet ong közide qarimighandikin, ularmu her zaman özlirini juluqi chiqip ketkendek hés qilip yürmekte. Shunga hazir jem'iyette hökümetning közligen ehwallarning tetüri wujudqa chiqmaqta. Buning bilen hemmila ademning rayi yénip kétiwatidu, bu hal bekmu téz, bekmu roshen we barghanséri keng da'irilik boluwatidu."

Uyghurche ijtima'iy taratqularda keng tarqalghan Uyghur saqchilarning xizmet salmiqi we xizmet bésimi heqqidiki hejwiy shikayetlerde bir Uyghur saqchining bu heqte éytqanliri yuqiriqi bayanning heqiqetenmu toghriliqini körsitidu.

Awstraliye la trob uniwérsitétining proféssori jéymis léybold uzundin buyan Uyghurlar diyaridiki saqchilar qoshunining mushu rewishte téz sür'et bilen ulghiyishi hemde buninggha alaqidar mesililerni yéqindin közitip kéliwatqan mutexessis. U özining yillardin buyan toplighan sanliq melumatliri asasidiki eng yéngi tetqiqat netijisini amérikidiki jéymis tawn wexpi neshr qiliwatqan "Xitay xewerliri" zhurnilining ötken hepte neshrdin chiqqan 17-toplam 4-sanida "Shinjangdiki téz sür'ette kéngiyiwatqan saqchi döliti" serlewhilik maqalide élan qildi.

Proféssor jéymis léyboldning melumatlirida körsitilishiche, 2009-yilidiki ürümchi "5-Iyul weqesi" din buyan xitay da'iriliri rayon miqyasida yéngidin 90 ming saqchi qobul qilghan, minglighan "Xelqqe qulayliq saqchi ponkiti" yéngidin tesis qilin'ghan. Shuning bilen birge, pütkül Uyghurlar diyarining jama'et xewpsizlik xamchoti 365 pirsent ashqan. Netijide pütkül Uyghurlar diyari ismi-jismigha layiq "Saqchi döliti" ge aylan'ghan. Xitay re'isi shi jinping bolsa "Shinjang-xitaydiki térrorluqqa qarshi urushning jenggahi" dep ashkara chaqiriq qilghan.

Proféssor léyboldning qarishiche, Uyghurlar diyaridiki saqchi köpeytish xizmiti aldi bilen ürümchi shehiride, andin herqaysi asasliq sheherlerde ishqa ashurulghan. Shuning bilen birge, puqralarni nazaret qilish méxanizmi pütkül tarim wadisigha kéngeytilgen hemde Uyghurlar asasliq közitish nishani qilin'ghan. Bu xildiki "Saqchi döliti" méxanizmi arqiliq Uyghurlar diyarida "Milletler ittipaq" bolghan bixeter rayon muhiti yaritishning imkaniyiti heqqide söz bolghanda proféssor léybold buningdiki mumkinchilik heqqide mundaq deydu: "Méningche, bu bekmu müshkül. Chünki, xitay kompartiyisining özi hazir özini bixeter, dep éytalmaydu. Hazir bu hakimiyetning öz xelqidin qorqushi herqandaq bir chet'el hökümiti yaki chet'el armiyisidin bolghan qorqushtin éship chüshüwatidu. Mana mushu qorqush tüpeylidin, hazir xitayning ichki bixeterlikke serp qilghan dölet xamchot miqdari tashqi mudapi'e herbiy xirajet xam chotidin éship kétiwatidu. Bu xil qorqush yalghuz Uyghurlar üchünla emes, yene xitay puqraliri wejidinmu boluwatidu. Emdi shinjanggha kelsek, ular dewatqan 'muqimliqni saqlash' xizmiti eng az dégendimu chégra halqighan islam esliyetchiliki mesililiri bilen shundaqla Uyghurlar bilen xitaylar otturisidiki toqunushlargha baghlap qoyuluwatidu. Shuning bilen buninggha xitayning bashqa jaylirida mewjut bolmighan bir xaraktér qoshulup qéliwatidu."

Derweqe bu xildiki ghayet zor "Saqchi döliti" méxanizmi arqiliq "Bixeter" bolghan ijtima'iy muhit yaritish, andin shu arqiliq herqaysi milletler "Dostane" yashaydighan "Inaq jem'iyet" berpa qilishta bu xildiki saqchilar we herbiyler qoshunini köpeytish tedbirining qandaq rol oynishi mumkinliki heqqide söz bolghanda, jéymis léybold mundaq deydu: "Inaq jem'iyet dégende, hazir herqachan milletler ittipaqliqi we ijtima'iy muqimliq közde tutulidu. Emma men, saqchi döliti we nazaret dunyasi berpa qilish emeliyette Uyghurlarning medeniyet jehettiki bixeterlikini weyran qilidu, dep qaraymen. Hazir Uyghurlar bilen xitaylar otturisida bir-birige ishenmeslik, shundaqla bir-birini chüshenmeslik ehwalining qaysi derijige bérip yetkenliki hemmige ayan. Halbuki, hazir berpa boluwatqan saqchi döliti asasen xitaylarni merkez we ölchem qiliwatidu. Bu hal bolsa Uyghurlarning medeniyet, din, til jehettiki ölchemlirige éghir tehditlerni peyda qilmaqta. Buning bilen xitay hökümranliqida yashawatqan Uyghurlarning mutleq köp qismi üchün bu tehditlerge 'bixeterlik' endishisi qoshulmaqta. Shunga saqchi döliti sistémisi melum menidin alghanda, ashkara qarshiliqlarning sanini azaytalishi mumkin, emma ichki jehette, kishilerning qelbide medeniyet we bixeterlik tuyghusi téximu ötkürlishishi, bu bolsa uzaq bir mezgilni közligende téximu köp mesililerni peyda qilishi éniq. Bu xil ehwal shübhisizki, téximu zor bir zorluq herikitini barliqqa keltüridu."

Türlük uchurlardin melum bolushiche, hazir Uyghurlar diyaridiki "Muqimliqni saqlash we térrorluqqa qarshi turush" xizmiti zor küch bilen yolgha qoyuluwatqan bolup, bu xil muhitning Uyghurlar bilen xitaylar üchün "Inaq jem'iyet" berpa qilalishi tolimu gumanliq halette turmaqta iken.

Toluq bet