"9-Iyul tutqunidiki xitay adwokatlirini xatirilesh" pa'aliyitide "Lagérlar" diki Uyghurlar mesilisi anglitildi

Muxbirimiz méhriban
2018-07-13
Élxet
Pikir
Share
Print
Ataqliq kishilik hoquq adwokati pu jichyang muxbirlarning so'aligha jawab bermekte. 2011-Yili 14-noyabir, béyjing.
Ataqliq kishilik hoquq adwokati pu jichyang muxbirlarning so'aligha jawab bermekte. 2011-Yili 14-noyabir, béyjing.
AFP

8-Iyul yekshenbe küni amérikining nyuyork shehiridiki fordham uniwérsitétida ötküzülgen 2015-yili yüz bergen xitay adwokatlirini tutqun qilish weqesige a'it "9-Iyul tutqunidiki xitay adwokatlirini xatirilesh" yighinida, Uyghur kishilik hoquq programmisining tetqiqatchisi zubeyre xanim lagérlargha qamalghan Uyghurlar mesilisini anglatti. Yighin meydanidin igilishimizche, zubeyre xanim sözligen nöwette da'iriler teripidin tutqun qilinip atalmish "Qayta terbiyilesh" namidiki jaza lagérlirigha qamalghan bir milyondin artuq Uyghur toghrisidiki pakitliq doklat shu künki yighinda qizghin munazire qozghighan. Diqqitinglar muxbirimiz méhribanning ziyaritini qobul qilghan zubeyre xanim we xitay kishilik hoquq adwokati téng biyawning bayanlirida bolsun.

Amérikidiki Uyghur kishilik hoquq qurulushining tetqiqatchisi zubeyre shemshidin xanim, 13-iyul küni radiyomiz ziyaritini qobul qilip, ötken yekshenbe nyuyork shehiridiki fordham uniwérsitétida ötküzülgen 2-qétimliq "9-Iyul tutqunidiki xitay adwokatlirini xatirilesh" yighinda özining Uyghur kishilik hoquq qurulushigha wakaliten lagérlargha qamalghan Uyghurlar mesilisini anglatqanliqini bildürdi.

2015-Yili 7-ayning 9-künidin 12-künigiche xitayda kishilik hoquq adwokatlirini keng da'iride tutqun qilish weqesi yüz bergen. Melum bolushiche 3 kün dawamlashqan tutqunda, xitayning herqaysi ölke sheherliridin texminen 300din artuq kishilik hoquq adwokati we kishilik hoquq pa'aliyetchiliri tutqun qilinip soraq qilin'ghan. Weqedin kéyin xelq'ara jama'etning bésimi bilen adwokatlarning zor qismi qoyup bérilgen. Emma 20 din artuq adwokatqa "Dölet hakimiyitini aghdurushqa qutratquluq qilish, dölet mexpiyetlikini ashkarilash" qatarliq jinayetler artilip, qamaq jazalirigha höküm qilin'ghan. Weqedin kéyin 280 din artuq kishilik hoquq adwokati qoyup bérilgen bolsimu, emma ularning qaytidin adwokatliq qilish salahiti bikar qilin'ghanliqi heqqide xewerler tarqalghan idi. Shundin buyan mezkur weqe xelq'arada "9-Iyul kishilik hoquq adwokatliri tutquni" dep xatirilenmekte.

Zubeyre xanimning bildürüshiche, bu yil nyuyork shehiride mezkur weqege atap ötküzülgen yighin'gha, amérikida pa'aliyet élip bériwatqan xitay kishilik hoquq pa'aliyetchiliridin bashqa xitay weziyitini yéqindin közitip kéliwatqan bir qisim teshkilatlar we tetqiqatchilarmu qatnashqan bolup, yighinda shi jinping textke chiqqandin buyan barghanche yamanlashqan xitaydiki kishilik hoquq weziyiti, bolupmu Uyghurlargha qaritilghan qattiq basturush weziyiti nuqtiliq muzakire témisi qilin'ghan. 

Doklat bergüchilerge söz nöwiti 3 minuttin 5 minutqiche dep belgilen'gen bu yighinda, mexsus Uyghur weziyiti heqqide doklat bérishke orunlashturulghan zubeyre xanimgha, uning Uyghur diyaridiki "Jaza lagérliri" heqqidiki doklatini bayan qilishi üchün 7 minut waqit bérilgen we uning doklatidin kéyin xitay hökümitining Uyghurlar üstidin élip bériwatqan basturush siyasiti yighin ehlining nuqtiliq munazire témisi bolghan.

Zubeyre xanimning bildürüshiche, u doklatida erkin asiya radiyosi qatarliq xelq'ara metbu'atlar, adri'an zenzge oxshash chet'ellik mutexessisler we kishilik hoquq teshkilatlirining Uyghur diyaridiki "Qayta terbiyilesh merkezliri" namidiki jaza lagérliri heqqidiki uchurliri, tetqiqat maqaliliri we doklatliri shuningdek jaz lagérlirida yétip chiqqan shahitlarning, muhajirettiki Uyghurlarning uruq-tughqan qérindashliri heqqide öz kimliki bilen élan qilghan heqiqiy weqelerni neqil élish arqiliq bir milyondin artuq Uyghurning atalmish "Terbiyilesh merkezliri", yeni "Jaza lagérliri" diki paji'elerni anglatqandin kéyin, pütkül yighindiki munazire témisi Uyghur mesilisige merkezleshken. Yighin meydanining özidila yighinni uyushturghan xitay kishilik hoquq adwokatliri zubeyre xanimgha eng qisqa waqit ichide mexsus Uyghur diyaridiki "Jaza lagérliri" mesilisi heqqide yene bir qétimliq muhakime yighini échish we lagérlardiki kimliki éniq bolghan tutqunlar heqqide yenimu köp matériyallarni toplash lazimliqi, hetta özlirining xalis adwokatliq qilishqa teyyar ikenlikini bildürüshken.

"9-Iyul tutqunidiki xitay adwokatlirini xatirilesh" künidiki yighinni teshkilligüchilerdin xitayda tonulghan kishilik hoquq adwokati téng biyaw ependimu ziyaritimizni qobul qilip, mezkur yighinda zubeyre xanim otturigha qoyghan Uyghur diyaridiki "Jaza lagérliri" gha qamalghan bir milyondin artuq Uyghur mesilisi yighin qatnashquchilirining jiddiy diqqitini qozghighanliqini bildürdi.

Téng biyaw ependining bildürüshiche, 2015-yili yüz bergen 9-iyul adwokatlar tutquni weqeside tutqun qilinip sotlan'ghan 20 nechche adwokat ichide, 2014-yili 15-yanwar küni da'iriler teripidin tutqun qilin'ghan meshhur Uyghur ziyaliysi ilham toxtining adwokatliqini deslepki mezgilde üstige alghan wang famililik adwokatmu bar bolup, kéyinki mezgilde ilham ependining sotida adwokatliq qilghan adwokat li fangping we uning yardemchisi liyu shawyü'en ependiler gerche tutqundin kéyin qoyup bérilgen bolsimu, emma u ikkiylenning adwokatliq salapiti bikar qiliwétilgen. 

Téng biyaw ependining bildürüshiche, u ilgiri, yeni 2013-yili chet'elge chiqishtin ilgiri xitayning béyjing shehiride adwokatliq qiliwatqan mezgilide u ilham toxti ependi bilen dostluq alaqiside bolghan we ilham ependining hawalisi bilen bir qisim Uyghur erzdarlirining adwokatliqinimu üstige alghan iken.

Uning qarishiche, kishilik hoquq weziyiti barghanche nacharlishiwatidu dep qariliwatqan xitaydek bir dölette, kishilik hoquq adwokatlirining normal xizmitini dawamlashturush imkaniyiti tartiwélin'ghan bolup, Uyghurlar qattiq basturuluwatqan, türküm-türkümlep tutqun qilinip lagérlargha qamiliwatqan Uyghur diyarini xitaydiki kishilik hoquq weziyiti eng qattiq depsende qilin'ghan rayonlarning biri déyish mumkin.

Téng biyaw ependi yene xitayda kishilik hoquq adwokatliri palech halgha chüshüp qalghan bu xil weziyette, xelq'araning xitaygha qarita bésimni kücheytishining muhimliqini tekitlidi.

Uning qarishiche, xitay kommunist hakimiyitining réjimidin qéchip chiqip, chet'ellerde pa'aliyet élip bériwatqan xitay kishilik hoquq pa'aliyetchiliri we özige oxshash kishilik hoquq adwokatliri gherb döletliridiki ewzel démokratik shara'ittin paydilinip, xitaydiki puqralarning kishilik hoquqini éghir derijide depsende qiliwatqan xitay emeldarlirini xelq'ara qanunlar boyiche jazalashni qolgha keltürüsh kérek iken.

Uning bildürüshiche, uninggha oxshash bir türküm kishilik hoquq adwokatliri nöwette amérika hökümiti teripidin élan qilin'ghan, mustebit hökümet emeldarlirini jazalash üchün yolgha qoyulghan "Xelq'ara magnétskiy qanuni" arqiliq xitay emeldarlirini jazalashni telep qilishmu ünümlük charilerning biri. Uning éytishiche, ular hazir xitay dölet re'isi shi jinping, Uyghur aptonom rayonining partkom sékrétari chén chüen'go qatarliqlarning kishilik hoquq depsendilikige a'it jinayi pakitlirini toplap, bu xil xitay emeldarlirini xelq'ara qanun-nizamlar boyiche jazalashni qolgha keltürüshke tirishmaqta iken.

Toluq bet