Хитайдики санлиқ мәлумат системилириниң уйғур қатарлиқ бәлгилик милләт вә гуруппиларни нишан қиливатқанлиқи тәнқидкә учриди

Мухбиримиз ирадә
2017-11-22
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Хитай сақчилириниң интернет ишләткүчиләрниң кимликини тәкшүрүватқан көрүнүши. 2013-Йили 31-июл, шәндуң.
Хитай сақчилириниң интернет ишләткүчиләрниң кимликини тәкшүрүватқан көрүнүши. 2013-Йили 31-июл, шәндуң.
Imaginechina

 

Хәлқара кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати хитайниң «чоң санлиқ мәлумат системиси» үстидә тәпсилий бир парчә доклат елан қилди. Униңда көрситилишичә, хитай һөкүмити бу система арқилиқ кишиләрниң хусусий учурлириниң мәхпийәтликини қоғдаш һоқуқини дәпсәндә қилиш билән биргә, уйғур қатарлиқ аз санлиқ милләтләр вә өктичиләрни нишан қилған.

Һөрмәтлик радио аңлиғучилар, пән-техникиниң тез тәрәққияти кишиләрниң турмушиға нурғун қулайлиқларни елип кәлди. Әмма шуниң билән охшаш вақитта у йәнә инсанларниң хусусий учурлириниң мәхпийәтлики, униң бихәтәрликигә қаритаму бәзи хәвпләрни пәйда қилди. Америка вә башқа ғәрб әллиридә бу мәсилидә һелиһәм давам қиливатқан муназириләр болсиму, әмма кишигә аит хусусий учурларни қоғдаш, униңға халиғанчә еришишкә чәклимә қоюш җәһәттә бәлгилик қанун-түзүмләр бекитилип, кишиләрниң хусусий учурлириниң мәхпийәтлики қоғдилип келинмәктә. 

Бирақ, хитайдики хусусий учурниң бихәтәрлики болса хәлқарадики кишилик һоқуқ органлириниң қаттиқ әндишисини қозғаватқан бир мәсилә болуп қалди. Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати 19-ноябир күни бу мәсилә үстидә тәпсилий бир доклат елан қилип, хитай һөкүмити вә униң сақчи қисимлириниң һәрбир кишиниң хусусий ишлириға аит учурларни бир йәргә йиғидиған вә уни анализ қилидиған «чоң санлиқ мәлумат системиси» лири арқилиқ кишиләрниң хусусий учуриниң мәхпийәтлики һоқуқини еғир дәриҗидә дәпсәндә қиливатқанлиқини билдүрди. 

Униңда ейтилишичә, хитайдики бу санлиқ мәлумат системиси мәхсус һалда паалийәтчиләрниң, өктичиләрниң, аз санлиқ милләтләрниң күндилик һәрикәтлирини назарәт қилиш вә һәтта уни алдин мөлчәрләшни мәқсәт қилған икән. Мәзкур органниң хитай ишлири директори софи ричардсон ханим баянаттики сөзидә, хитай һөкүмитиниң бу система арқилиқ барлиқ кишиләрниң әһваллирини игиләп, уни системида сақлаш арқилиқ һөкүмәт «нормал» дәп бәлгиләп бәргән қелипқа чүшмәйдиған кишиләрни бәлгиләп чиқиш вә уни назарәт қиливатқанлиқини, буниң кишини чөчүтидиған бир әһваллиқини ейтти. У бүгүн бу һәқтә радийомизға қилған сөзидә бу һәқтә тохтилип: «хитайдики сақчилар ишлитиватқан булут санлиқ мәлумат системиси һәрбир пуқрани, паалийәтчиләрни вә аз санлиқ милләтләрни назарәт қилиш арқилиқ уларниң һәрикәтлирини алдин мөлчәрләшни мәқсәт қилған. Чатақ болғини, хитайда кишиләрниң хусусий учурлирини қоғдашқа аит бир қанун-түзүмләр йоқ. Шуңа бу һөкүмәтни инсанларниң өз-ара учришиши, тәшкиллиниши, тинчлиқ билән өз пикрини ипадә қилишини чәкләйдиған техиму мукәммәл шараит яритип бериду» деди. 

Доклаттин қариғанда, хитайдики җамаәт хәвпсизлик министирлиқи «сақчи хизмәтлири булути» қурулуши дәп исим қоюлған чоң санлиқ мәлумат системисини шәкилләндүрүватқан болуп, улар бу системида бир кишиниң саламәтлик әһвалидин, уларниң күндилик иш-оқитини қилидиған талла базарлири вә почта йолланмилириғичә болған барлиқ учурларни шу кишиниң кимлик номури астида йиғидикән. Бу учурлар сақчи органлириға бир кишиниң нәгә барғанлиқини, ким билән биллә икәнликини, немә қиливатқанлиқини из қоғлап тәкшүрүш вә һәтта у кишиниң немә қилиши мумкинликини пәрәз қилиш имканиға игә қилидикән. Бу система мәхсус кишиләр вә уларниң паалийәтлири арисидики йошурун мунасивәтни мәсилән, ким яки кимләр бирликтә саяһәт қиливатиду яки меһманханида қеливатиду? дегәндәкләрни ениқлаш үчүн қурулған икән. У шундақла йәнә «нормалсиз» көрүнгән әһвалларни мәсилән, йәрлик бир киши өз өйигә қайтмай, өзи турушлуқ җайдики меһманханида ятса система буни «нормалсиз» әһвал дәп қарап сақчиға сигнал беридикән. 

Америкидики компютер мутәхәссиси доктор мәмәтҗан абдулла әпәнди бүгүн зияритимизни қобул қилип, америка қатарлиқ дөләтләрдиму дөләт бихәтәрликигә четилидиған әһвалларда бәзи гуманлиқ шәхсләрниң тор һесаблирини тәкшүридиған еһтияҗ туғулидиғанлиқи, әмма буниң үчүн һөкүмәтниң нурғун қануний йолларға мураҗиәт қилидиғанлиқини билдүрди. У хитай билән америка оттурисидики пәрқниң бу дөләтләрдики кишиләрниң мәхпий учурлирини қоғдашқа мунасивәтлик қанунларда өз ипадисини тапидиғанлиқини ейтти. 

Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатиниң қаришичә, хитайдики чоң санлиқ мәлумат системиси хитай даирилири «сиясий вә иҗтимаий җәһәттин хәтәрлик» болуши мумкин дәп қаралған киши яки гуруппиларни нишан қилған болғачқа, ақивәттә ирқчилиқ түсини алған яки мундақчә ейтқанда мәлум милләт яки гуруппини алаһидә назарәт қилидиған, уларни бикардин-бикар ахтуридиған, тохтитип қоюп тәкшүридиған қатарлиқ ақивәтләрни кәлтүрүп чиқиридикән. Доклатта бу һәқтә мундақ дейилгән: «бу системиларниң бәлгилик милләт яки гуруппиларға қарита кәмситиш характерлик тәсирлири болидиғанлиқи мәлум болмақта. Бу мәлум җәһәттин елип ейтқанда алдин лаһийәләнгән. Мәсилән хитай һөкүмити террорлуққа қарши уруш һәрикити астида уйғур миллитигә қаттиқ дәриҗидә бесим қилди. Алақидар материяллар юқиридики ‹сақчи хизмәтлири булути' системисиниң мәлум җәһәттин мәхсус уйғурларни вә башқа ‹бәлгилик милләтләр' дин болғанларни назарәт қилишни мәқсәт қилғанлиқини ашкарилимақта».

Софи ричардсон ханим бизгә бу һәқтә мундақ деди: «биз хитайдики охшимиған сақчиханилар тәрипидин чиқирилған һөҗҗәтләрни көрүп анализ қилдуқ. Уларда бәзи милләтләр җүмлидин җәнубий шинҗаңдин кәлгән уйғурларни тәкшүрүш яки шинҗаңда тизимға алдурулған аптомобилларни тәкшүрүш қатарлиқ маддилар очуқ-ашкара йезилған. Буниңдин уйғурларниң мәркизи нуқта икәнликини көрүп йетәләймиз». 

Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати доклатида юқирида дейилгәнләрни тилға елип, хитай һөкүмитиниң террорлуққа қарши туруш дегән нам арқилиқ тинчлиқпәрвәр өктичиликни бастуруш һәрикитини болупму уйғурларни бастуруш һәрикитини ақлимақчи болуватқанлиқи тәнқид қилған. Софи ханим сөзидә хитай һөкүмитини бу һәрикитини дәрһал тохтитишқа чақирип, «хитай һөкүмити кишиләр һәққидә учур йиғишниң орниға, уларниң хусусий учурлириниң мәхпийәтликигә һөрмәт қилидиған, уни қоғдайдиған қанун-түзүмләрни түзүши керәк» деди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт