Көзәткүчиләр: «уйғурлар йетип өлгичә, етип өл» дейишкә мәҗбурланмақта

Ихтиярий мухбиримиз әкрәм
2013-06-27
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Һуҗумға учриған пичан наһийисиниң лүкчүн базири сақчи понкити. 2013-Йили 26-июн.
Һуҗумға учриған пичан наһийисиниң лүкчүн базири сақчи понкити. 2013-Йили 26-июн.
t2.qpic.cn/mblogpic

Ғәрп мәтбуатлири 26 - июн лүкчүн вәқәси» йәр бериш билән биргә, 23 - април сериқбуя вәқәси һәмдә 5 - июл үрүмчи вәқәсигиму тегишлик орун берип, уйғур дияридики миллий қаршилиқ һәрикәтлириниң дәриҗиси вә үзлүксизлики һәққидә дуняға йәнә бир қетим кәң учур тарқатти. Бу вәқә дуня җамаити, җүмлидин чәтәлдики уйғурларниң күчлүк диққитини тартти.

Хитай һөкүмәт тәрәпниң мәзкур вәқә тоғрисида һазирға қәдәр пикир баян қилғанлиқи мәлум әмәс. Лукчүн вәқәси дәсләп шинхуа агентлиқиниң әнгилизчә бетидила елан қилинған болуп, 27 - июндики йәнә бир әнглизчә хәвиридә «хитай җамаәт хәвпсизлик министири го шәнкүнниң чаршәнбә күни турпанға йетип келип, террорчиларға қарши һәрикәткә қоманданлиқ қиливатқанлиқи» тилға елинған.

Го шәнкун хитай һөкүмитиниң бу вәқәләрни нәзәрдә тутқан һалда, дөләт бихәтәрлики вә иҗтимаий муқимлиқ үчүн җиддий бир қанун турғузуп чиқидиғанлиқини тилға алған. У сөзидә, гәрчә хитай һөкүмити 2011 - йили террорчилар һәмдә террорлуқ тәшкилатлириниң тизимликини бекитиш вә террор гумандарлириниң мал - мүлкини мусадирә қилиш тоғрилиқ һөҗҗәт чиқарған болсиму, һазирға қәдәр террорлуққа қарши конкретни бир қанунниң йоқлуқини ейтқан. У йәнә хитай җамаәт хәвпсизлик министирлиқиниң 2012 - йили 4 - айда 6 кишини террорчилар тизимликигә киргүзгәндин башлап һазирға қәдәр, террорчилар саниниң көпийип 25 кишигә йәткәнликини, уларниң мал - мүлкиниң тоңлитилғанлиқини әскәрткән.

Хәвәрдә көрситилишичә, хитай һазирқи заман хәлқара мунасивәт тәтқиқат иниститоти бихәтәрлик тәтқиқат мәркизиниң мудири ли вей лүкчүн вәқәсини«йәнә бир қетимлиқ типик террорлуқ вәқә» дәп атиған. У бу қетимқи лүкчүн вәқәсиниң чәтәлдики миллий бөлгүнчиләр билән алақиси барлиқини тилға елип «сақчиларниң тәкшүрүш доклатиға асасланғанда, террорчилар мәлум муддәт тәрбийә көргән вә чәтәлдики миллий бөлгүнчиләрниң йитәкчиликидә һәрикәт қилған» дегән. Әмма у һечқандақ пакитни оттуриға қоймиған. У сөзидә, терорчиларниң һуҗум нишаниниң асаслиқи сақчилар икәнликини тәкитлигән. Ли вейниң билдүришичә, «илгири бу хилдики вәқәләр җәнубий шинҗаңда әвиҗ алған болса, әмдиликтә җәнуб тәрәп сәл тинҗишқа башлиғанда, шәрқ тәрәпкә қарап кеңәйгән.» Д у қ муавин рәиси үмид агаһи әпәнди хитай мутәхәссисиниң бу қетимқи вәқәниму чәтәлдики миллий бөлгүнчиләргә артишиниң тарихтин буянқиға охшашла мәнтиқсизлиқ икәнликини илгири сүрди.

Ғәрб мәтбуатлирида, 26 - июн күни лүкчүнда пичаққа охшаш аддий боюмлар билән қоралланған бир топ уйғур пидаийлириниң сақчихана, йезилиқ һөкүмәт, қурулуш орунлири вә пуқраларға һуҗум қилип 17 адәмни өлтүргәнлики, сақчи аптомобиллирини көйдүргәнлики, һөкүмәт әслиһәлирини вәйран қилғанлиқи тоғрисидики учурларға қошулуп, 23 - април күни маралбешида йүз бәргән 15 нәпәр сақчи вә мәһәллә хизмәтчилирини җенидин айриған зор қанлиқ вәқәму тилға елинди шундақла 2009 - йилидики 5 - июл үрүмчи вәқәсидә 200 гә йеқин адәмниң өлүп, 1700 дин артуқ адәмниң яриланғанлиқи әслитилип, уйғур илидики миллий зиддийәтләрниң барғансери өткүрлишип кетиватқанлиқи тәкитләнди. Лүкчүн вәқәсигә охшаш бир вәқә 2011 - йили 7 - айниң 18 - күни хотәндә йүз бәргән иди. Шу қетимқи навағ сақчиханисиға һуҗум қилиш вәқәсидиму 18 адәм һаятидин айрилған.

Көзәткүчиләрниң қаришичә, хитай һөкүмитиниң 2009 - йили йүз бәргән 5 - июл вәқәсидин буян уйғур илидә йүргүзүватқан қаттиқ бастуруш, қаттиқ тизгинләш, қаттиқ қорқутуш сияситигә бинаән, бу районниң вәзийитидә әслидә һазирқиға қариғанда ниспәтән тинч бир муһит барлиққа кәлсә болатти. Қолида пичақтин башқа қорали болмиған уйғурлар қудрәтлик бир һакимийәт астида узун дәвирлик сүкүткә әсир болса мәнтиқигә уйғун келәтти. Әмәлийәттә, вәзийәт барғансери начарлишип, миллий зиддийәт күнсери өткүрлишип, қаршилиқ һәрикәтлириниң көлими вә даириси йәниму кеңийип, өлүм - йетим һадисилири техиму көпәймәктә. Уйғур пидаийлириниң зораванлиққа таянған һәрикәтлири уйғур илиниң җәнубидики корла, ақсу, қәшқәр, хотән вилайәтлири биләнла чәклинип қалмастин, үрүмчи, турпан, қумул диярлириға қәдәр кеңәймәктә. Йеқинқи 5 йилдин буян бу хил зораванлиқ һәрикәтлиридә қаза қилғанларниң санини хитай мәтбуатлири һәм хәлқара учур вастилири тәрипидин елан қилинған ашкара мәлуматларға асасланғандиму 500 әтрапида мөлчәрләшкә болиду. Ундақта, уйғур илидә уйғурларниң қаршилиқи қандақ бир күчниң түрткисидә бунчә әвҗигә чиқиватиду?

яврупа шәрқий түркистан бирлики тәшкилатиниң рәиси әнвәрҗан әпәнди бу хусуста тохтилип, һәммә нәрсисидин айрилған уйғурларниң «йетип өлгичә, етип өл» дәйдиған бир басқучқа келип қалғанлиқини тилға алди. У сөзидә, бундақ бир күрәшкә түрткә болуватқан амилниң күчлүк милләтчилик роһи һәм садиқ диний әқидә икәнликини тәкитлиди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт