«Уйғурлар юртиға саяһәт» намлиқ китаб уйғурларниң бүгүнки реал һаятини фирансуз оқурмәнләрдә йәткүзди

Мухбиримиз нуриман
2020-07-28
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Фирансийәлик язғучи силвий лассирниң «уйғурларниң юртиға саяһәт» намлиқ китабиниң муқависи.
Фирансийәлик язғучи силвий лассирниң «уйғурларниң юртиға саяһәт» намлиқ китабиниң муқависи.
RFA/Nur'iman

Фирансийәлик язғучи силвий лассирниң «уйғурларниң юртиға саяһәт» намилиқ китаби фирансийәдә иккинчи қетим нәшрдин чиқти. Силвий ханимниң ейтишичә, фирансийә хәлқи уйғурларниң нөвәттики еғир вәзийити һәққидә толуқ чүшәнчигә игә әмәскән. Фирансийәдә уйғурлар һәққидики учурлар пәқәтла хитайниң уйғурларни террорлуққа бағлап көрсәткән хәвәр-учурлирини асас қилған икән.

Силви ханим 2006-йили қирғизистанға барған. У шу қетимлиқ зияритидә уйғурлар һәққидә тунҗи қетим фирансийәдә аңлиғанлириға охшимайдиған учурларға игә болған. Фирансийәгә қайтиқандин кийин бир қетимлиқ лексийәсидә учришип қалған бир уйғур оқуғучи вә униң уйғурларни тонуштуруши билән униң уйғурларға болған қизиқишини техиму ашурған.

2007-Йили у рабийә қадир ханим җәнвәдә билән көрүшкән. Бу җәрянда у уйғурларниң йиллардин бери қиливатқан әркинлик көрәшлири һәққидә көплигән мәлуматларға игә болған. Буниң билән у рабийә қадир ханимниң юртиға беришни қарар қилған.

2007-Йилиниң ахирида силви ханим қазақистаннниң алмута шәһиридин аптобус билән йолға чиқип, алди билән ғулҗаға, андин үрүмчигә барған. У үрүмчидин пойизға олтуруп қәшқәр вә атушқа барған. Пүтүн бу сәпәр җәрянида учрашқан аптобус вә пойиздики уйғур йолучилар вә уйғурларниң һаят картинилири силвий ханимниң қәлбидә наһайити чоңқур тәсират қалдурған. У өзиниң уйғурлар һәққидики тунҗи китаби «уйғурлар юртиға саяһәт» ни 2010-йили фирансийәдә нәшр қилдурған.

Сливи ханим зияритимизни қобул қилғанда уйғурларниң һәқиқәтән мәдәнийәтлик милләт икәнликини, улар һәққидә ейтидиған нурғун гәплириниң барлиқини ейитип, һаяҗанланди. У китаби һәққидә мундақ деди: «китабим икки бөлүмдин тәркиб тапқан. Биринчи бөлүмдә 2007-йили тунҗи барған вақитлирим вә 2008-йилидики саяһәт хатирилим асас қилинған. Мән хитайлар тәрипидин бозәк қилинған, чәткә қеқилған, кәмситлишкә учриған нурғун уйғурларни көрдүм. Бир қетимлиқ һейт мәзгилидә самани көрдүм. Аҗайип гүзәл бир мәдәнийәткә шаһит болдум. Мән даңлиқ дарваз адил һошур билән көрүштүм. Һәтта уйғурларниң һаятида сақлинип қалған шаман мәдәнийитини көрдүм. Биринчи бөлүмдә асаслиқи уйғурларни тонуштурдум, чүнки 2010-йилларда уйғурларни билидиғанлар наһайити аз иди.»

Силви ханим китабиниң икинчи бөлүмини уйғур диярида йүз бәргән сирлиқ вәқәләргә қаратқанлиқини ейитип, мундақ деди: «мән 1997-йили 2-айда йүз бәргән ‹ғулҗа вәқәси' һәққидә учур игиләшкә тириштим. ‹Ғулҗа вәқәси' дә нурғунлиған яшлар өлтүрүлгән, қийин-қистақларға учриған икән. Һечким у һәқтә гәп қилишни халимайтти. Улар бәк қорқуп туратти. Әгәр маңа бири гәп қилсиму, хейим-хәтәрниң йүз беришидин қорқатти. Мән у йәрдә немә ишларниң болғанлиқини билимән, уларму билидикән, лекин немә үчүн, қандақ болғанлиқини һечким билмәйдикән.»

Слви ханимниң билдүрүшичә, униң китаби 10 йилдин кийин иккинчи қетим қайта нәшр қилинған.

Иккинчи қетимлиқ нәшридә мәзкур китабқа милйонлиған уйғур қамалған лагер мәсилисигә аит мәзмунлар вә 2014-йили 7-айниң 28-күни йәркән наһийәсиниң елишқу, хаңди йезилирида йүз бәргән вәқәни хитай һөкүмитиниң тикучар, адәмсиз айропиланлар билән қанлиқ бастурғанлиқи һәққидики мәзмунлар қошулған.

У бу һәқтә тохтилип, мундақ деди: «иккинчи нәшридә лагерлар вә йәркән вәқәси бар. Нурғун кишиләр йәркәндә немә ишларниң болғанлиқини билмәйду. 2019-Йили түркийәгә бардим. Түркийә сәпиримдә 2016-йилидин һазирғичә давамлишиватқан лагерлар мәсилиси һәққидә лагер шаһитлирини зиярәт қилдим. Уйғурлар һәққидә учур игиәш һәқиқәтән қийин икән. 2014-Йили ғәрбниң нурғун ахбарат вастлири уйғур райониға беришқа тиришқан болсиму, әмма хитай һечбирини киргүзмиди. Һечким у йәрдә немиләрниң болуватқанлиқини биләлмәйду. Лекин, биз билимизки, әйни вақитта миңлиған уйғурлар қәтли қилинған иди.»

Бу китабни оқуп чиққан белгийәдә турушлуқ жен лук әпәнди китаб һәққидики тәсиратини сөзләп, мундақ деди: «хитай уйғурлар һәққидә һәқиқәтән дуняға хата учур тарқитиватиду, мән бу китабни оқуштин бурун, хитайниң тарқатқан учури бойичә уйғур ларни ‹террорчи' дәп биләттим. Силви миниң алий мәктәптики савақдишим. Униң язғанлириға ишинимән. Бу китабта уйғурларниң һәқиқий һаяти тәсвирләнгән икән. Биз буни һәқиқәтән билмәйдикәнмиз. явропа дөләтлириниң сүкүттә турушиму бәлким уйғурлар һәққидә тоғра учурларға иришлмәсликидин болған болуши мумкин. Шуңа бу китаб франсуз тилидики оқурмәнләрни уйғурлар һәққидә муһим учур билән тәминләйду, дәп қараймән.»

«Фирансийә авази» ниң 22-июл елан қилған «фирансийә хуавей вә шинҗаңдин қайсисини таллайду?» намлиқ хәвиригә асасланғанда, фирансийәниң ташқи ишлар министири җан ле дириян парламентта қилған сөзидә хитайниң уйғурлар үстидин елип бериватқан бастуруш сияситини тунҗи қетим қаттиқ тәләппузда кәскин әйиблигән. Бу һәқтә дуня уйғур қурултийиниң программа секретари зумрәтай мундақ деди: «уйғурлар тоғрилиқ йезилған фирансуз тилидики материяллар инглиз тилиға қариғанда бәк аз. Йеқинда уйғурлар тоғрилиқ бир аз хәвәр берилгән иди, алдинқи һәптә 30 дин артуқ парламент әзаси президент иманоел макронға уйғурлар һәққидә доклат сунди. Демәк, фирансуз тилида мушундақ китаб, мақалә вә хәвәләрниң көпләп чиқиши бизгә интайин пайдилиқ, дәп қараймән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт