Lagér shahiti tursun'ay: "Lagérdiki qiz-ayallarning hemmisige mejburiy üzük saldi"

Muxbirimiz gülchéhre
2019-10-24
Élxet
Pikir
Share
Print
2018-Yili 12-ayning axiri lagérdin hayat qutulghan Uyghur shahit tursun'ay ziyawudun.
2018-Yili 12-ayning axiri lagérdin hayat qutulghan Uyghur shahit tursun'ay ziyawudun.
RFA/Gülchéhre

Ötken ayda qazaqistan'gha chiqqandin kéyin xitayning Uyghur, qazaq qatarliq milletlerge yürgüzüwatqan zulumliri heqqide qazaqistandiki ijtima'iy taratqular arqiliq guwahliq bérishke bashlighan tursun'ay yéqinda radiyomizning mexsus ziyaritini qobul qildi.

Gerche tursun'ay éri bilen 2011-yilidin bashlap qazaqistan'gha köchüp chiqip yashawatqan bolsimu, emma hazirghiche ulargha qazaqistan puqraliqi bérilmigen iken.

Tursun'ay 2017-yili 4-ayda tunji qétim 1 ay lagérgha solap qoyulghandin kéyin késel sewebidin qoyup bérilgen. 2018-Yili 8-mart ayallar bayrimi küni tursun'ay yene bir qétim saqchixanidin chaqirtilghan. 10-Marttin bashlap yene künes nahiyesidiki "Kespiy terbiyelesh" namidiki lagérgha qamalghan.

U lagérgha kiripla 9-kamérdiki "31-Nomur" dégen tutqunluq salahiyitidin bashqa öz ismini ishlitishtin mehrum qilin'ghan. Tursun'ayning déyishiche, u Uyghur, qazaq bolup 12 qéri-yash bilen bir kamérda yatqan. Kamérdashlirining hemmisi özige oxshash néme jinayet ötküzgenlikinimu bilmey kirip qalghan bigunah tutqunlar iken. Uning tekitlishiche, lagérgha kirgen her qandaq ayalning chachliri mejburiy halda qopalliq bilen késip tashlinidiken.

Ilgiri radiyomizda kechmishlirini bayan qilghan bashqa lagér shahitlirigha oxshashla tursun'aymu lagérda 2 sa'ettin nöwetliship uxlash, ach qaldurulush, kün nuri körsetmeslik, tok orunduqqa olturghuzush qatarliq ten jazalirigha uchrighan. Gerche u 9 aydin artuq lagérda yétish jeryanida özi yatqan kamérda birerining jan üzginini öz közi bilen körmigen bolsimu, emma saqchilarning her kéchisi bir yaki bir qanche qiz-ayallarni chaqirip élip chiqip ketkenlikini körgen. U chaqirtilip chiqip ketkenlerning qaytip kirmeydighanliqini bildürdi, uningdin bashqa aghrip qalghanlar sörep élip chiqip kétilgendin kéyin "Doxturxanida ölüptu" dégendek geplerni da'im anglap turghanliqini eskertip ötti.

Radiyomiz we bashqa xelq'araliq axbaratlargha lagérning ichki sirliri heqqide guwahliq bérip kéliwatqan méhrigül tursun, gülbahar jélilowa, zumret dawut qatarliq shahitlar birdek özlirining lagérdiki chéghida namelum bir xil dora ichishke mejbur bolghanliqini we bu dorini ichkendin kéyin héyizi késilgenliki, hetta tughmas qiliwétilgenlikini bayan qilghan idi. Tursun'ay bundaq dora ichip héyiz toxtashtek ishlarning her qandaq lagérgha kirgen ayallarda omumyüzlük körülgen ehwal ikenlikini bayan qildi.

U yene da'irilerning buyruqi bilen lagérdiki qiz-ayallargha téximu wehshiy tughut cheklesh charisi qollinilghanliqini bayan qilip, mundaq dédi: "Dora béridu, andin mejburiy apirip opératsiye qilduruwétidu. Hetta yuqiridin ashundaq buyruq chüshti. 'tughmaysen' dégen bir buyruq bar, hemmimizni apirip tekshüritidu. Eger tughut cheklesh üzüki saldurmighan bolsa, qiz-ayallarning toy qilghan-qilmighanliqigha qarimastin hemmisige üzük salduridu. Ménimu aparghan idi, tekshürgende bir kichik ösmidek bir néme bayqalghandin kéyin qan jiq kétidu dep, manga üzük salmidi."

Ilgiri ghuljaning mongghulküre nahiyesidiki lagérda oqutquchiliq qilghan, hazir shiwétsiyede yashawatqan sayragül sawutbayqizi yéqinda metbu'atlargha xitay da'iriliri Uyghur diyaridiki yighiwélish lagérlirida er-ayal tutqunlarning éghir xorluqlargha, yeni basqunchiliqqa uchraydighanliqini ashkarilidi. Bu so'alimiz tursun'aydin soralghanda, uning qelb yarilirini qanatti. . .

Lagérdin chiqqinigha bir yil bolay dégen bolsimu, emma milyonlighan bigunah kishiler azab chékiwatqan bu qarangghu zulmetlik zindanning tursun'ayning wujudi we rohi dunyasida qaldurghan éghir jarahetliri téxiche toluq saqaymighan idi. Lagérlar heqqide dunya taratqulirigha guwahliq bérish uningdin qeyserlik we pidakarliq telep qilidu. Uning üstige, u aran 3 ayliq wiza bilen qazaqistan'gha chiqqan bolup, uruq-tughqanliri hélihem xitayning qolida görüge tutuqluq halda turmaqtiken. Shundaq bolushigha qarimay tursun'ay: "Bigunah qérindashlirimizning tartiwatqan künliri méni sözleshke ündimekte, emdi qorqqudek héchnéme qalmidi," dédi.

Toluq bet