Хитайниң лагерларда ойниған «ясалма оюнлири» албанийәлик мустәқил тәтқиқатчини ишәндүрәлмиди

Мухбиримиз сада
2019-08-26
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Албанийәлик мустәқил журналист, тарихшунас, италийәдики «явропа университети» институтиниң ислам вә йеңи дәврдики албан кимлики тәтқиқатчиси доктор олси язуҗи әпәнди.
Албанийәлик мустәқил журналист, тарихшунас, италийәдики «явропа университети» институтиниң ислам вә йеңи дәврдики албан кимлики тәтқиқатчиси доктор олси язуҗи әпәнди.
Social Media

Хитай һөкүмити 16-авғуст күни афғанистан, албанийә, баңладеш, һиндистан, қазақистан, қирғизистан, пакистан, сәуди әрәбистан, қатар, түркийә, әрәб бирләшмә хәлипилики, русийә, корейә, японийә, шиветсийә қатарлиқ 15 дөләттин кәлгән мухбирлар вәкиллирини уйғур дияриниң үрүмчи, ақсу, қәшқәр қатарлиқ җайлирида зиярәткә орунлаштурған.

Бу қетимлиқ зиярәттә хитай даирилири 15 дөләтниң мухбирлар вәкиллирини үрүмчидики ислам дини институти билән мәлум «техника тәрбийә мәктипи» гә апирип, шу йәрдә хитай һөкүмити тәрипидин тәрбийәлиниватқан аталмиш «имам» ларниң «тәрбийәлинип қайси дәриҗигә барғанлиқи» ни көрсәткән. Униңдин башқа уларни йәнә уйғурлар зич олтурақлашқан ақсу, қәшқәр қатарлиқ җайлардики «маарип техника тәрбийә мәктипи» дә зиярәткә орунлаштуруп, «тәрбийәләнгүчиләр» ниң қандақ болуп аталмиш «ашқун идийә» ләр билән юқумланғанлиқини, «хитай қанунини яхши өгәнгәндин кейин улардики бу хил идийәләрниң пүтүнләй түгәп, һәқиқий адәм болуш йолиға қарап маңғанлиқи» ни тонуштурған.

Бу йил июлда б д т ға әза 24 дөләт хитайниң уйғурларға тутқан қаттиқ қол сияситигә наразилиқ билдүрүп, б д т кишилик һоқуқ алий кеңишигә имзалиқ хәт әвәткән иди. Арқидинла хитай һөкүмити мусулман дөләтлири көп салмақни игилигән 50 дөләтни ишқа селип, буниңға «қайтурма зәрбә» бәргән иди. Әмдиликтә хитай һөкүмитиниң йәнә көплигән мусулман әллирини өз ичигә алған бу 15 дөләтниң мухбирлар вәкиллирини уйғур диярида зиярәткә орунлаштурушиға қарита чәтәлдики кишилик һоқуқ паалийәтчилири, хитай һөкүмитиниң мусулман дөләтлирини ишқа селип уйғурларниң әһвалини хәлқарадин йошурушқа урунуватқанлиқини илгири сүрмәктә.

Дәрвәқә, бу мухбирлар өмики ичидики албанийәлик мустәқил журналист, тарихшунас, италийәдики «явропа университети» институтиниң ислам вә йеңи дәврдики албан кимлики тәтқиқатчиси доктор олси язуҗи хитай һөкүмитиниң өзлиригә көрсәткән мәнзирилиридин көплигән бинормаллиқларни байқиған һәмдә бу һәқтә көплигән син көрүнүшлирини тарқатқан.

Доктор олси җазихениң 25-авғуст йоутубә қанилиға чиқарған видийосида у уйғур диярида өз көзи билән көргән бәзи ишлар һәққидә тәпсилий тохталған. У әң аввал өзиниң уйғур дияриға келиштики мәқсити һәққидә тохтилип мундақ дәйду: «мениң әслидә хитайға барғинимда йәтмәкчи болған нишаним ғәрб әллириниң ‹хитай даирилири шинҗаңдики йәрлик уйғурларға ирқий қирғинчилиқ елип бериватиду, шинҗаң нөвәттә интайин ечинишлиқ вәзийәттә туруватиду' дегәндәк бир қатар баянлирини инкар қилиш иди. Үрүмчигә кәлгән дәсләпки күнлиримдә, йәни 19-авғуст тартқан бир қанчә видийолирида һечқандақ зиддийәтлик әһвалларни яки ‹җаза лагерлири' хас аламәтләрни көрмидим. Һәммә нәрсә маңа шундақ нормал билингән иди. Биз хитайларни, уйғурларни көрдуқ. Һәммә нәрсә қаримаққа шундақ гүзәл вә тәрәққий қилған. Мән буларни көрүп, бу йәрниң вәзийитиниң интайин яхшилиқини, ғәрб таратқулириниң қалаймиқан баянларни бәргәнликини һес қилған идим. Хитай даирилири бизни үрүмчидики ‹хәлқаралиқ чоң базар' ни айландурғанда биз һәр милләт хәлқиниң хушал-хурамлиқ ичидә уссул ойнаватқанлиқини көрдуқ. Һалбуки, мениң диққитимни тартқан бир нуқта, мушундақ тарихий имарәтниң ичидики мәсчитниң қулупланғанлиқи болди. Мән буни көрүп бәкла әҗәбләндим. Шуниң билән йолниң қаршисиға өттүм, у йәрдә туңганларниң бир мәсчити бар икән, әмма униңғиму қулуп селинипту.»

Доктор олси җазихе видийодики баянлири давамида ақсу шәһириниң онсу наһийәсидики мәлум «кәспий техника тәрбийә мәктипи» дә көргән нормалсизлиқлар һәққидиму тәпсилий мәлумат бәргән. Униң билдүрүшичә, мәзкур мәктәп қумлуқниң оттуриға орунлаштурулған икән. У бу мәктәпниң орни вә сиртқи қияпитидин бу йәрдә чоқум бирәр җинайәтчи, террорчи яки җәмийәткә тәһдит шәкилләндүридиған кишиләрниң соланғанлиқини қияс қилған. Һалбуки, һәқиқий әһвал у ойлиғандәк болмиған.

У бу һәқтә мундақ дәйду: «биз бу мәктәпкә барғинимизда хитай даирилири бизгә шу йәрдә тутуп турулуватқили нәччә йил болған уйғур оғул-қизлириниң уссул ойниған, нахша ейтқан, хушал болуп күлүшкәнләрни өз ичигә алған бир мәйдан консертни қоюп бәрди һәмдә бизни пәқәт ашунила сүрәткә елишимизни тәләп қилди. Хитай һөкүмити уйғурларни мәҗбурий хитайлаштуриветипту. Улар уйғур туруқлуқ хитай тилида сөзлишидикән. Мән у йәрдики уйғур оғул-қизлардин тутулуш сәвәбини сориғинимда улар ‹бир қанчә йил бурун қуран оқуған яки қуран синипиға қатнашқан, өйдә яки кочида намаз оқуған, һиҗаб тақиған' дәп җаваб бәрди. Бу әмәлийәттә ғәрбкә нисбәтән интайин нормал болған диний паалийәтләрдур. Һалбуки, у кишиләр мушундақ нормал кишилик һоқуқи сәвәблик җинайәтчигә айлинипту. Улар бу хил мәктәпләрдә мәҗбурий меңә ююлушқа учрап, ахирида мусулман болғанлиқидин өзини гунаһкар һес қилидиған һаләткә берип йетипту. Мән бу мәктәптики бичарә балиларға ‹әссаламуәләйкум әләйкум' десәм, улар ‹вәәләйкум әссалам' дейиштинму қорқуп, маңа хитайчә ‹ни хав' дәп җаваб қайтурди. Мән арқидинла ‹силәр мусулманму' десәм, улар өзлириниң илгири мусулман икәнликини, һазир мусулман әмәсликини билдүрди,»

Илгири уйғур диярида зиярәттә болған чәтәл мухбирлири кочидики уйғурларни зиярәт қилишқа урунғинида хитай даирилири тәрипидин тосқунлуққа учриғанлиқи мәлум болған иди. Доктор олси җазишхи бу қетимлиқ уйғур дияри зияритидиму охшаш әһвалға йолуққан. У ақсу вә қәшқәр кочилиридики уйғурлардин соал соримақчи болғинида хитай хадимлири буниңға йол қоймиған.

У шу вақиттики ишларни әсләп мундақ баян қилиду: «мән шинҗаңға яхши йемәкликләрни йегили, уссул ойниған қиз-оғулларниң уссуллирини көргили бармидим. Мән бир ахбаратчи болғанлиқим үчүн мениң вәзипәм шу йәрдә болуватқан ишларни тәкшүрүш. Мениң бу җайда зади немә иш болғанлиқини билгүм бар иди. Шуңа мән хитайлардин уйғурларни зиярәт қилишимға йол қоюшни көп қетимлап тәләп қилдим. Мениң бу тәлипим бәзидә уларниң бәкла нервисиға тәгди. Нәтиҗидә мән йәнила кочидики, болупму ақсу, қәшқәр кочилиридики уйғурларни зиярәт қилиш пурситигә еришәлмидим. Уйғурларму бизгә сөз қилиштин бәкла қорқти, хитай даирилириму бизни амал бар шулар билән пикирдә болуп қелиштин тости.»

Доктор олси җазихениң уйғур дияриниң нөвәттики вәзийити һәққидики видийолири торда елан қилинғандин кейин, чәтәлдики кишилик һоқуқ паалийәтчилири арисида зор ғулғула қозғиғанлиқи мәлум. Улар хитай һөкүмитиниң ялғанчилиқлири мәзкур видийолар арқилиқ дуняға ашкарилинипту, дейишмәктә. Һалбуки, мушундақ әһвал астидиму хитай һөкүмити лаос, камбоджа, филиппин, непал, сириланка, бәһрәйин, нигерийә қатарлиқ 7 дөләтниң депломатлирини 19-авғусттин 21-авғустқичә үрүмчи, турпан қатарлиқ җайларда екискурсийәгә орунлаштурған.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт