Xitayning lagérlarda oynighan "Yasalma oyunliri" albaniyelik musteqil tetqiqatchini ishendürelmidi

Muxbirimiz sada
2019-08-26
Élxet
Pikir
Share
Print
Albaniyelik musteqil zhurnalist, tarixshunas, italiyediki "Yawropa uniwérsitéti" institutining islam we yéngi dewrdiki alban kimliki tetqiqatchisi doktor olsi yazuji ependi.
Albaniyelik musteqil zhurnalist, tarixshunas, italiyediki "Yawropa uniwérsitéti" institutining islam we yéngi dewrdiki alban kimliki tetqiqatchisi doktor olsi yazuji ependi.
Social Media

Xitay hökümiti 16-awghust küni afghanistan, albaniye, bangladésh, hindistan, qazaqistan, qirghizistan, pakistan, se'udi erebistan, qatar, türkiye, ereb birleshme xelipiliki, rusiye, koréye, yaponiye, shiwétsiye qatarliq 15 dölettin kelgen muxbirlar wekillirini Uyghur diyarining ürümchi, aqsu, qeshqer qatarliq jaylirida ziyaretke orunlashturghan.

Bu qétimliq ziyarette xitay da'iriliri 15 döletning muxbirlar wekillirini ürümchidiki islam dini instituti bilen melum "Téxnika terbiye mektipi" ge apirip, shu yerde xitay hökümiti teripidin terbiyeliniwatqan atalmish "Imam" larning "Terbiyelinip qaysi derijige barghanliqi" ni körsetken. Uningdin bashqa ularni yene Uyghurlar zich olturaqlashqan aqsu, qeshqer qatarliq jaylardiki "Ma'arip téxnika terbiye mektipi" de ziyaretke orunlashturup, "Terbiyelen'güchiler" ning qandaq bolup atalmish "Ashqun idiye" ler bilen yuqumlan'ghanliqini, "Xitay qanunini yaxshi ögen'gendin kéyin ulardiki bu xil idiyelerning pütünley tügep, heqiqiy adem bolush yoligha qarap mangghanliqi" ni tonushturghan.

Bu yil iyulda b d t gha eza 24 dölet xitayning Uyghurlargha tutqan qattiq qol siyasitige naraziliq bildürüp, b d t kishilik hoquq aliy kéngishige imzaliq xet ewetken idi. Arqidinla xitay hökümiti musulman döletliri köp salmaqni igiligen 50 döletni ishqa sélip, buninggha "Qayturma zerbe" bergen idi. Emdilikte xitay hökümitining yene köpligen musulman ellirini öz ichige alghan bu 15 döletning muxbirlar wekillirini Uyghur diyarida ziyaretke orunlashturushigha qarita chet'eldiki kishilik hoquq pa'aliyetchiliri, xitay hökümitining musulman döletlirini ishqa sélip Uyghurlarning ehwalini xelq'aradin yoshurushqa urunuwatqanliqini ilgiri sürmekte.

Derweqe, bu muxbirlar ömiki ichidiki albaniyelik musteqil zhurnalist, tarixshunas, italiyediki "Yawropa uniwérsitéti" institutining islam we yéngi dewrdiki alban kimliki tetqiqatchisi doktor olsi yazuji xitay hökümitining özlirige körsetken menziriliridin köpligen binormalliqlarni bayqighan hemde bu heqte köpligen sin körünüshlirini tarqatqan.

Doktor olsi jazixéning 25-awghust yo'utube qaniligha chiqarghan widiyosida u Uyghur diyarida öz közi bilen körgen bezi ishlar heqqide tepsiliy toxtalghan. U eng awwal özining Uyghur diyarigha kélishtiki meqsiti heqqide toxtilip mundaq deydu: "Méning eslide xitaygha barghinimda yetmekchi bolghan nishanim gherb ellirining 'xitay da'iriliri shinjangdiki yerlik Uyghurlargha irqiy qirghinchiliq élip bériwatidu, shinjang nöwette intayin échinishliq weziyette turuwatidu' dégendek bir qatar bayanlirini inkar qilish idi. Ürümchige kelgen deslepki künlirimde, yeni 19-awghust tartqan bir qanche widiyolirida héchqandaq ziddiyetlik ehwallarni yaki 'jaza lagérliri' xas alametlerni körmidim. Hemme nerse manga shundaq normal bilin'gen idi. Biz xitaylarni, Uyghurlarni körduq. Hemme nerse qarimaqqa shundaq güzel we tereqqiy qilghan. Men bularni körüp, bu yerning weziyitining intayin yaxshiliqini, gherb taratqulirining qalaymiqan bayanlarni bergenlikini hés qilghan idim. Xitay da'iriliri bizni ürümchidiki 'xelq'araliq chong bazar' ni aylandurghanda biz her millet xelqining xushal-xuramliq ichide ussul oynawatqanliqini körduq. Halbuki, méning diqqitimni tartqan bir nuqta, mushundaq tarixiy imaretning ichidiki meschitning quluplan'ghanliqi boldi. Men buni körüp bekla ejeblendim. Shuning bilen yolning qarshisigha öttüm, u yerde tungganlarning bir meschiti bar iken, emma uningghimu qulup séliniptu."

Doktor olsi jazixé widiyodiki bayanliri dawamida aqsu shehirining onsu nahiyesidiki melum "Kespiy téxnika terbiye mektipi" de körgen normalsizliqlar heqqidimu tepsiliy melumat bergen. Uning bildürüshiche, mezkur mektep qumluqning otturigha orunlashturulghan iken. U bu mektepning orni we sirtqi qiyapitidin bu yerde choqum birer jinayetchi, térrorchi yaki jem'iyetke tehdit shekillendüridighan kishilerning solan'ghanliqini qiyas qilghan. Halbuki, heqiqiy ehwal u oylighandek bolmighan.

U bu heqte mundaq deydu: "Biz bu mektepke barghinimizda xitay da'iriliri bizge shu yerde tutup turuluwatqili nechche yil bolghan Uyghur oghul-qizlirining ussul oynighan, naxsha éytqan, xushal bolup külüshkenlerni öz ichige alghan bir meydan konsértni qoyup berdi hemde bizni peqet ashunila süretke élishimizni telep qildi. Xitay hökümiti Uyghurlarni mejburiy xitaylashturiwétiptu. Ular Uyghur turuqluq xitay tilida sözlishidiken. Men u yerdiki Uyghur oghul-qizlardin tutulush sewebini sorighinimda ular 'bir qanche yil burun qur'an oqughan yaki qur'an sinipigha qatnashqan, öyde yaki kochida namaz oqughan, hijab taqighan' dep jawab berdi. Bu emeliyette gherbke nisbeten intayin normal bolghan diniy pa'aliyetlerdur. Halbuki, u kishiler mushundaq normal kishilik hoquqi seweblik jinayetchige ayliniptu. Ular bu xil mekteplerde mejburiy ménge yuyulushqa uchrap, axirida musulman bolghanliqidin özini gunahkar hés qilidighan haletke bérip yétiptu. Men bu mekteptiki bichare balilargha 'essalamu'eleykum eleykum' désem, ular 'we'eleykum essalam' déyishtinmu qorqup, manga xitayche 'ni xaw' dep jawab qayturdi. Men arqidinla 'siler musulmanmu' désem, ular özlirining ilgiri musulman ikenlikini, hazir musulman emeslikini bildürdi,"

Ilgiri Uyghur diyarida ziyarette bolghan chet'el muxbirliri kochidiki Uyghurlarni ziyaret qilishqa urun'ghinida xitay da'iriliri teripidin tosqunluqqa uchrighanliqi melum bolghan idi. Doktor olsi jazishxi bu qétimliq Uyghur diyari ziyaritidimu oxshash ehwalgha yoluqqan. U aqsu we qeshqer kochiliridiki Uyghurlardin so'al sorimaqchi bolghinida xitay xadimliri buninggha yol qoymighan.

U shu waqittiki ishlarni eslep mundaq bayan qilidu: "Men shinjanggha yaxshi yémekliklerni yégili, ussul oynighan qiz-oghullarning ussullirini körgili barmidim. Men bir axbaratchi bolghanliqim üchün méning wezipem shu yerde boluwatqan ishlarni tekshürüsh. Méning bu jayda zadi néme ish bolghanliqini bilgüm bar idi. Shunga men xitaylardin Uyghurlarni ziyaret qilishimgha yol qoyushni köp qétimlap telep qildim. Méning bu telipim bezide ularning bekla nérwisigha tegdi. Netijide men yenila kochidiki, bolupmu aqsu, qeshqer kochiliridiki Uyghurlarni ziyaret qilish pursitige érishelmidim. Uyghurlarmu bizge söz qilishtin bekla qorqti, xitay da'irilirimu bizni amal bar shular bilen pikirde bolup qélishtin tosti."

Doktor olsi jazixéning Uyghur diyarining nöwettiki weziyiti heqqidiki widiyoliri torda élan qilin'ghandin kéyin, chet'eldiki kishilik hoquq pa'aliyetchiliri arisida zor ghulghula qozghighanliqi melum. Ular xitay hökümitining yalghanchiliqliri mezkur widiyolar arqiliq dunyagha ashkariliniptu, déyishmekte. Halbuki, mushundaq ehwal astidimu xitay hökümiti la'os, kambodzha, filippin, népal, sirilanka, behreyin, nigériye qatarliq 7 döletning déplomatlirini 19-awghusttin 21-awghustqiche ürümchi, turpan qatarliq jaylarda ékiskursiyege orunlashturghan.

Toluq bet