Nyu-york we bostondiki namayishlarda xelq'ara jem'iyetning lagérlardiki Uyghurlarni untup qalmasliqi telep qilindi

Muxbirimiz méhriban
2020-01-28
Élxet
Pikir
Share
Print
Alime maysem mutellipowa xanim xarward uniwérsitétida yalghuz kishilik namayishni dawam qilmaqta.
Alime maysem mutellipowa xanim xarward uniwérsitétida yalghuz kishilik namayishni dawam qilmaqta.
RFA/Eziz

Xitayning chaghan mezgilide amérikining nyu-york, boston qatarliq sheherlerde bir qisim Uyghur pa'aliyetchiliri we Uyghurlarni qollighuchi aktiplar namayish qilip, dunya jama'etchilikini xitayda "Natsistlarche jaza lagéri" gha qamalghan Uyghurlarni untup qalmasliqqa chaqirdi.

Nyu-yorktiki "Pach nétwork tori" ning 26-yanwar künidiki xewiride déyilishiche, 25-yanwar xitaylarning chaghan bayrimi küni Uyghurlarni qollighuchi pa'aliyetchiler nyu-yorkning flashing rayonida namayish qilip, xitayda Uyghurlarning kishilik hoquq erkinliki kapaletke ige bolushi kéreklikini telep qilghan.

Xewerde xitay köchmen ahaliliri köp yashaydighan nyu-yorkning flashing rayonida Uyghurlarni qollap namayish qilishning zor tesir qozghighanliqi tekitlen'gen. Xewerdin melum bolushiche, qollirigha sherqiy türkistanning ay yultuzluq kök bayriqini kötürüp, xitayning chaghan küni filashing kochisida namayish qilghanlar ichide Uyghurlargha erkinlik telep qilghuchi kishilik hoquq pa'aliyetchiliri, xelq'ara insan heqliri teshkilatining nyu-yorktiki ezaliri bar iken. Ular namayish jeryanida amérika dölet mejlisining melumatida 2 milyondek Uyghurning lagérlargha qamalghanliqi heqqide melumat barliqini tilgha élip, qanunsiz halda tutqun qilinip "Natsistlarche jaza lagérlirigha qamalghan barliq Uyghurlarning qoyup bérilishi kérekliki" ni telep qilghan.

26-Yanwar yekshenbe küni yene amérikining boston shehiride Uyghurlarni qollap aylardin buyan yalghuz kishilik namayishini dawamlashturup kelgen masachusséts téxnologiye instituti yeni (MIT)ning ghol hüjeyre tetqiqat merkizining diréktori doktor maysem mutellipowa xanim bashchiliqida bir qisim Uyghurlar namayish qilghan.

Maysem mutellipowa xanim, xelq'aragha tonulghan Uyghur ghol hüjeyre tetqiqatchisi bolupla qalmastin, u yene Uyghur xelqining nöwette duch kéliwatqan lagérlargha qamilish weziyitini dunyagha anglitish yolida tirishchanliq körsitiwatqan Uyghurlarning biri.

Ijtima'iy taratqulardin feysbokqa yollan'ghan bostundiki 26-yanwardiki namayish heqqidiki sin körünüshide doktor maysem mutellipowa söz qilip, xitayda lagérlargha qamalghan bir milyondin 3 milyon'ghiche bolghan Uyghur yüzliniwatqan ehwalning 2-dunya urushi mezgilidiki yehudiylarning lagérlargha qamalghan weziyitidin perqsiz ikenlikini tekitligen. U yene dunya jama'etchilikini 75 yil ilgiriki yehudiylar qirghinchiliqini xatirilesh bilen bille yehudiylar qirghinchiliqigha oxshash paji'ege yüzliniwatqan Uyghurlar weziyitige jiddiy köngül bölüshke chaqirghan.

Maysem xanim 28-yanwar seyshenbe küni erkin asiya radiyosi Uyghur bölümining ziyaritini qobul qilip, bu namayish heqqide toxtaldi.

U sözide dunya jama'etchiliki 2-dunya urushi mezgilide yüz bergen yehudiylar qirghinchiliqi xatiriliniwatqan mushundaq 21-esirdimu Uyghurlarning "Qayta terbiyelesh" namida eyni yillardikige oxshashla pütkül millet boyiche "Natsistlarche lagérlargha qamilish paji'esi" yüz bériwatqan ré'alliqqa, amérika, yawropa qatarliq gherb döletliri inkas qayturuwatqan bolsimu, emma birleshken döletler teshkilati we nurghunlighan dölet hökümetlirining yenila sükütte turuwatqanliqini tenqidlep bu ehwalgha xatime bérilishi kéreklikini bildürdi.

U yéqinda rohin'ga musulmanlirigha qirghinchiliq qilghan birma hökümitini jazalash tedbirliri alghan birleshken döletler teshkilatining rohin'ga musulmanlirigha oxshash qirghinchiliqqa uchrawatqan Uyghurlarning éghir weziyitige qarita süküt qiliwatqanliqini tenqid qildi.

Ziyaritimiz axirida maysem xanim yene Uyghurlar weziyitige qarita xelq'arada köngül bölüsh we tedbir élishning yéterlik bolmasliq ehwaligha qarita, aldi bilen herqaysi döletlerde muhajirette yashawatqan Uyghurlarning özlirining jiddiy heriket qilishi, lagérlargha qamalghan uruq-tughqanlirining ehwalini her xil yollar bilen dunya jama'etchilikige anglitishi kéreklikini bildürdi.

Matériyallardin melum bolushiche, 1945-yili 27-yanwar küni, natsistlarning polshadiki ashwétiz lagéri azad qilin'ghan bolup, bu kün xelq'arada "Yehudiy qirghinchiliqini xatirilesh küni" dep élan qilinip, xatirilinip kélinmekte. Uyghurlarmu bu künni xatirilep, özliri duch kelgen hazirqidek lagérlargha solinish ehwallirini dunyagha anglatti.

2020-Yil 27-yanwar yeni düshenbe küni amérika tashqi ishlar ministirliqi élan qilghan bayanatida, 2-dunya urushi mezgilide yehudiylar uchrighan qirghinchiliqta ziyankeshlikke uchrighuchilardin hal sorash bilen birge, bu tarixning tekrarlanmasliqi kérekliki tekitlendi. Dunya Uyghur qurultiyimu bu kün munasiwiti bilen 27-yanwar bayanat élan qilip, xitayda 1 milyondin 3 milyon'ghiche Uyghur qatarliq milletlerning lagérgha qamalghanliqini tekitlidi.

Toluq bet