Луиса ханим: «уйғурлар шәрқий түркистанлиқтур»

Мухбиримиз нуриман
2020-05-20
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Җорҗи вашингтон университетида ечилған «бүгүнки уйғурларда кимлик кризиси» йиғинида «дуня христианлар иттипақи» ниң вашингтон шәһиридә турушлуқ хадими луиса грев ханим сөз қилмақта. 2018Йили 25-май, вашингтон.
Җорҗи вашингтон университетида ечилған «бүгүнки уйғурларда кимлик кризиси» йиғинида «дуня христианлар иттипақи» ниң вашингтон шәһиридә турушлуқ хадими луиса грев ханим сөз қилмақта. 2018Йили 25-май, вашингтон.
RFA/Eziz

«Уйғурлар үчүн топланған оқуғучилар» гурупписи уюштурған «уйғур кишилик һоқуқ һәптилики» тор муһакимә йиғининиң «хитайдики уйғурларниң тарихи көрүнүши» темиси наһайити зор қизиқиш қозғиди.

Америкалиқ антропологийә тәтқиқатчиси дәррин байлер уйғурларниң тарихи һәққидә қисқичә тохталди. У хитай һөкүмитиниң уйғурларни хитайлаштуруш үчүн уларни оттура асия вә түркийәдики түркий хәлқләрдин айриш арқилиқ өз мәдәнийитидин узақлаштуруш сияситини йүргүзүватқанлиқини тәкитлиди.

Райин сам бу һәқтә техиму тәпсилий тохтилип, мундақ деди: «‹уйғур' дегән нам миладидин бурунла қоллинилған, һазирқи уйғурлар ашу қәдимий милләтниң давами. Улар наһайити күчлүк миллий кимликкә игә. Тарихий һөҗҗәтләргә қариғанда, хитай компартийиси башта уйғурларниң мустәқиллиқиға, толуқ аптономийәсигә вә миллий һәқ-һоқуқиға һөрмәт қилишқа қошулған. Кейинчә хитай коммунист һөкүмити уйғур диярини толуқ контроллуқ астиға алғандин кейин уйғурларни йәниму контрол қилишқа, мәдәнийитини аҗизлаштурушқа вә нөвәттә уйғур кимликини йоқитип, хитайлаштурушқа урунмақта.»

Йиғинға қатнашқанларниң көпинчиси яшлар, болупму сиясәт илми саһәсидә оқуватқан университет оқуғучилири болуп, улар сөз қилғучилардин уйғурлар билән хитай һөкүмити арисидики йиллардин бери давам қеливатқан, әмма һәл болмайватқан мәсилиниң зади немә икәнликини қайта-қайта сорашти. Уйғур кишилик һоқуқ қурулушиниң ташқи алақә ишларға мәсул мудири луиса ханим бу соалға уйғурларға вакалитән җаваб беришни халайдиғанлиқини билдүрүп, мундақ деди: «уйғурларниң вәтини хәритидә ‹шинҗаң уйғур аптоном райони' дәп йезиқлиқ, әмма силәр уйғурлардин ‹вәтиниңлар қәйәр?' дәп сорисаңлар, улар: ‹шәрқий түркистан' дәп җаваб бериду. Уйғурларниң вәтини болған ‹шәрқий түркистан' дегән исимни көпинчә кишиләр мустәқиллиқни тәрғиб қилидиған ‹сиясий аталғу' дәп қарайду. Хитай һөкүмити бу аталғуни ‹бөлгүнчилик' дәйду. Лекин хитай һөкүмитиниң зиянкәшликигә учраватқан уйғурларниң һессиятиға һөрмәт қилғинимиз яхши. Һеч болмиғанда инглизчиға, германчиға вә башқа тилларға уларниң өз вәтинини өз ана тилида атиғини бойичә қолланғинимиз яхши.»

Луиса ханим йәнә уйғур исминиң инглизчә ахбаратларда «уйғур» вә «уиғур» дәп икки хил елиниватқанлиқини, уйғур миллитигә һөрмәт қилип, милләтниң исмини тоғра шәкилдә «уйғур» дәп қоллинишни әскәртти. У йәнә мунуларни қошумчә қилди: «уйғурлар өзини хитай кимлики билән ипадиләйдиған ‹хитай мусулманлири' дегән аталғудин раһәтсиз болиду.

Әлвәттә, улар хитай пуқраси, лекин пуқралиқ һәқ-һоқуқи йоқ. Уйғурлар хитай пуқралиқидики асаслиқ мусулман хәлқ болсиму, әмма улар ‹хитай мусулманлири' әмәс. Шуңа сиясий саһәдикиләрниң уйғурларниң мәдәнийити вә кимликини һөрмәт қилип ‹хитай мусулманлири» дегән бу аталғуни ишләтмәсликиңларни тәвсийә қилимән.»

Америкадики лояла университетиниң уйғур тарихи бойичә тәтқиқатчиси райин сам уйғурларниң миң йлллардин бери мусулман икәнликини, уларниң йеқинқи йиллардики «тероризим» сиясий аталғусиға хитай компартийәси тәрипидин қәстән четилғанлиқини илгири сүрди. У мундақ деди: «америка ‹тероризм' ға қарши дунявий уруш башлиғанда хитай буниңдин уйғурлани йәниму илгириләп бастуруш вә уларға болған контроллуқни күчәйтишниң баһаниси сүпитидә пайдиланди. Улар: ‹биз исламий әсәбийликкә қарши туруватимиз, ' дәп өзини һәқлиқ көрситишкә урунмақта.»

Охшимиған кәсипләрдә оқуватқан университет оқуғучилири йиғинда сөз қилған мутәхәссисләрдин хитайдин тарқалған корона вируси, йиғивелиш лагерлири, мәҗбурий әмгәк, мәҗбурий туғут чәкләш қатарлиқ уйғурларға аит нурғун соалларни сориди. Ахирида бир оқуғучиниң «уйғурлар нәччә он милйонлуқ аз санлиқ милләт икән, хитай билән күч җәһәттә селиштурғили болмайду» дегән сөзигә қарита луиса ханим мундақ дәп инкас қайтурди: «уйғурлар өзлирини ‹аз санлиқ' дәп аташни яқтурмайду. Чүнки хитай дөлитиниң нопусиға селиштурғанда уйғурлар аз санлиқ көрүниду. Уйғурлар хитайлиқ әмәс, уларниң вәтини қәдимий тарихқа игә шәрқий түркистандур, улар өз дөлитидә аз санлиқ әмәс.»

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт