Abduxaliq Uyghur rohi dewrimiz yashlirida oyghanmaqta

Muxbirimiz gülchéhre
2017-03-13
Élxet
Pikir
Share
Print
Ataqliq sha'ir abduxaliq Uyghurning almatada neshr qilin'ghan kitabi. 2011-Yili awghust.
Ataqliq sha'ir abduxaliq Uyghurning almatada neshr qilin'ghan kitabi. 2011-Yili awghust.
RFA/Oyghan

Uyghur tarix betliridiki bügün, hazirqi zaman Uyghur edebiyatidiki meshhur sha'ir abduxaliq Uyghur( 1901~1933) wapatining 84 yilliq xatire küni.

Eyni dewrde Uyghurlarni nadan qaldurush, basturush siyasetlirini yürgüzgen shing shisey 1933-yili 3-ayning 13-küni uni sepdashliri bilen qoshup turpanda qetle qilidu. U jadugha bésilish aldidimu düshmen'ge bash egmey, "Yashisun erkinlik!", "Yashisun azadliq!" dep yangraq sho'ar towlap 32 yéshida qehrimanlarche qurban bolidu. Sha'irning eyni dewrde xelqni oyghatqan, mustebit hakimiyetni endishige salghan shé'irliri hazirmu hem untulmay tesirini saqlap kelmekte. Abduxaliq Uyghur we uning shé'irlirining tesiri we ehmiyiti heqqide chet'ellerdiki bir qisim yash qelemkeshlerning bayanliridin biz, abduxaliq Uyghurning isyankar sadalirining hélihem öchmigenlikini, uning küreshchan rohining Uyghur yashlirigha ilham bolup kéliwatqanliqini köreleymiz
Uyghur hazirqi zaman tarixidiki dewr bölgüch sha'ir abduxaliq Uyghurning hayatining axirqi minutliri....

Xéwir tömür yazghan "Baldur oyghan'ghan adem" namliq kitabta mundaq teswirlinidu:

"1933-Yili 13-mart...
Sha'ir abduxaliq Uyghurning boynigha qilich urghan jallat zeherxendilik bilen:
-Mana achil !‏-dédi.
Sha'irning etlik, xuddi xaniqa tüwrükidek yoghan boyni bir qilichi bilen üzülüp chüshkini yoq. Sha'ir béshini yuqiri kötürüp:
-Gül achil!-dédi.

Bu uning eng axirqi deqiqide yangratqan ulughwar jarangliq sadasi idi. Bu sada pütün sheherning herbir kochisi, öy imariti, del derexliri, her bir ademlergiche menggü untulmas yadname bolup singgenidi. Dukan yochuqidin qarap turghuchilar bu wehshetke chidap turalmay, közlirini yumuwaldi. Sha'irning jenggiwar sözi, jarangliq tawushi téxi axirlashmayla "Gach, gach" qilip yene ikki qétim chépilghan qilich awazi anglandi. Xelq taqet qilip turalmastin közini achqanda, sha'irning béshi mubarek ténidin juda bolghan, sheher kochisi qipqizil qan'gha boyalghanidi!...."

U, jallat shing shisey teripidin 1933-yili 3-ayning 13-küni sepdashliri bilen qoshup turpan shehirining yéngisheher qazixana meschitining aldida qetli qilidu. Sha'ir qehrimanlarche jénini pida qilghanda emdila 32 yashta idi.
Abduxaliq Uyghurning shé'ir ijadiyiti 20-yillirining bashlirida bashlan'ghan. U, on nechche yil ichide jem'iy 200 parchidin artuq shé'ir yazghan.

Bügün uning kéyinkilerge qaldurghan qimmetlik shé'irlirila emes, uning terjimihali we ish izliri Uyghurlar qollinidighan ijtima'iy alaqe wasitiliride, tor bet we blog hemde dostluq toplirida kengri taraldi, Uyghurlar uni bu xil usullarda yad etmekte. Biz bu pursette, untulmas sha'ir abduxaliq Uyghurning terjimihali we ish izliri bilenmu qisqiche tonushup öteyli.

Tarixiy matériyallargha asaslan'ghanda, abduxaliq Uyghur hazirqi zaman edebiyatidiki meshhur, ot yürek sha'ir, inqilabchi. Dadisining ismi abduraxman. "Uyghur" uning edebiy texellusi. U, turpan baghri kentidiki bir bay sodiger a'iliside dunyagha kelgen. Uning ijadiyetliridin, biz abduxaliq Uyghurning idiyisidiki fé'odal koniliqqa, xurapatliqqa we nadanliqqa qarshi turup, ilim-penni omumlashturush arqiliq jem'iyetni özgertish, xelqni erkinlik we hörlükke chaqirishtek chongqur siyasiy mezmun, ötkür isyankarliq sadalirini tuyimiz. Uning ötkür shé'irliri hetta, eyni dewrdiki mustebit hakimiyetni endishige salghan. Hökümet uni shé'ir yézishtin, xelqni uning shé'irlirini oqushtin chekligen.

Öz ghayisi yolida téz pükmes rohqa ige abduxaliq Uyghur 1932-yili 11-ayda "Oyghan", "Achil" dégen shé'irlirini aq rextke chong xetlik qilip yézip, kochilargha chaplap, eksiyetchi hökümetning heywisige taqabil turidu. 1932-Yili 12-ayning béshida turpan we qumulda déhqanlar zulumgha qarshi qoralliq qozghilang kötüridu. Qumul déhqanlar qozghilingini basturushqa barghan shing shisey 1933-yilining béshida ürümchige qaytishida turpan'gha kelgende, abduxaliq Uyghur we uning birqanche sepdishini déhqanlar qozghilingining meniwi terghibatchisi dep qarap tutqun qilip türmige tashlaydu.

Abduxaliq Uyghurning shé'irliri we küreshchan hayati, hazirqi yash qelem igilirigimu mayakqa oxshash ülgilik rolini oynap kéliwatqan bolup, bu heqte hazir chet'elde bilim ashuruwatqan 90-yillardin kéyin tughulghan bir yash sha'ire, xitay hökümitining tor we taratqularni shunche qattiq kontrol qiliwatqan, sezgür boluwatqan bügünki künde, chet'ellerdila emes, Uyghur élidimu esliniwatqanliqidin, dewrimizdimu abduxaliq Uyghur we uning shé'irlirining ehmiyitini yoqatmay kéliwatqanliqini körüwalghili bolidighanliqini we buningdin özining bekmu söyün'genlikini we ilham alghanliqini bayan qildi.

Yawropada yashawatqan Uyghur qelemkeshlerdin kündüz'ay hamut xanim, abduxaliq Uyghurning xelqni oyghatqan shé'irlirining bedi'iylikidin bashqa, uning hayatining mustemchilikke, munqerzlikke qarshi küresh bilen ötken ülgilik, ehmiyetke ige hayat ikenlikini otturigha qoyup: "Abduxaliqtek wekil xaraktérlik qehriman shexslerning hayatini, idiyilirini öginish, yashlarni ilim öginishke dewet qilish, wetenperwerlik, xelqchilliqni yétildürüshte, Uyghur kimlikini bildürüsh we jasaret yétildürüshte alahide ehmiyetke ige" dep körsetti we shundaqla ma'arip saheside, abduxaliq Uyghur qatarliqlarning eserlirining dersliklerdin chiqiriwétilishi bilen, nöwette Uyghurlar ewlad terbiyiside, abduxaliq Uyghur qatarliq Uyghur tarixidiki ülgilik qehrimanlarni tonushturidighan mexsus derslik matériyallirini teyyarlashning, chet'ellerdiki Uyghur ziyaliylarning élip bérishqa tégishlik muhim xizmetlirining biri dep qaraydighanliqini otturigha qoydi.

20-Esirning 80-yilliri Uyghur edebiyat xizmetchiliri sha'irning eserlirini toplap, retlep "Abduxaliq Uyghur shé'irlar toplimi" ni neshr qildurghan. Mezkur shé'irlar toplimigha sha'ir abduxaliq Uyghur Uyghurning "Oyghan", "Achil", "Ümid tebessumi", "Ne qilay" qatarliq sha'ir hayat waqtida yézip qaldurup ketken nadir shé'irliri kirgüzülgen.

Nurghun Uyghur a'ililiride balilirining tili chiqishi bilen abduxaliq Uyghurning "Oyghan" namliq shé'irini yadlitip déklamatsiye qilish en'enige yaki adetke aylan'ghan. Gerche 3, 4 yéshidin bashlapla abduxaliq Uyghur shé'irlirini oqup chong bolghan bolsimu, chet'elge chiqqandin kéyin, bu ölmes sha'irni we uning hayatini etrapliq tonush pursitige ige bolghanliqini bildürgen yash heweskar enqerjan, abduxaliq Uyghurning shé'irliri we uning rohining özining qelimige ilham ikenliki bildürüp, sha'irni eslep uning qaldurghan qimmetlik ijadiyetliridin özi söyüp oquydighan "Ghezep we zar" namliq shé'irini déklamatsiye qilip berdi.

Toluq bet