Sha'ir, alim nezerghoja abdusemetof yettisuning yétilgen jem'iyet erbabi idi

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2017-08-25
Élxet
Pikir
Share
Print
Nezer xoja abdusemetof
Nezer xoja abdusemetof
Public Domain

Ötken esirning bashlirida yettisuning siyasiy, ijtima'iy we medeniy hayatida muhim rol oynighan shexslerning biri nezerghoja abdusemetoftur. Bu yili uning tughulghinigha 130 yil toldi. Tarixchi, sha'ir we jem'iyet erbabi n. Abdusemetof 1887-yili hazirqi almata wilayitining Uyghur nahiyisige qarashliq ghaljat yézisida dunyagha kelgen. Uning dadisi abdusemet 19-esirning ikkinchi yérimida ili wilayitide ewj alghan Uyghurlarning azadliq qozghilingining aktip ishtirakchiliridin biri bolghan idi. Musteqil ili sultanliqi rusiye impériyisi teripidin yoqitilghandin kéyin, 1890-yillarning bashlirida yüz bergen köchte u a'ilisi bilen yettisugha köchüp chiqishqa mejbur bolghan.

N. Abdusemetof dadisi abdusemetning we shu dewrdiki bir qatar tereqqiyperwer shexslerning tesiri astida xelqini oyghitish, uning paji'elik tarixini tiklesh, medeniyitini rawajlandurush yolida köp ishlidi. Péshqedem zhurnalist yadikar sabitofning éytishiche, n. Abdusémetofning jem'iyet erbabi bolup yétilishide, bolupmu Uyghur xelqining yene bir munewwer perzenti abdulla rozibaqiyéf muhim rol oynighan. U, bu ikki shexsning bir-biri bilen nahayiti yéqin ötkenlikini ilgiri sürüp mundaq dédi: "Bu heqte manga a. Rozibaqiyéfning yéqin qérindishi abdumijit rozibaqiyéf sözlep bergen idi. Men 1998-yili atu paji'esining 80 yilliqi munasiwiti bilen abdumijit akigha yoluqqan. U manga 'men yéqinda prézidént arxipida a. Rozibaqiyéfni soraq qilghan höjjetlerni kördüm. Bu soraqta akam n. Abdusemetofni yaqlap sözligen' didi."

Y. Sabitofning éytishiche, ötken esirning 30-yilliri sowét ittipaqida ewj alghan stalin siyasiy teqibliri aqiwitide a. Rozibaqiyéf oxshash minglighan Uyghur perzentliri tutqun qilinip, ularning beziliri étip tashlansa, beziliri uzun muddetlik türmilerge qamalghan idi. U sowét organliri xadimliri teripidin soraqqa élinish waqtida a. Rozibaqiyéfning n. Abdusemetof bilen bir qatarda öz dadisi, yeni ataqliq meripetchi téyiphaji sabitofnimu yaqlap sözligenlikini otturigha qoyup, yene: "Méning dadammu kommunist, lékin partiyidin chiqirilip uningghimu tar milletchi dégen eyib qoyulghandin kéyin, umu chégradin ötüp ketti deptu. Lékin, abdumijit aka ularni wetendiki gheplet uyqusida yatqan Uyghurlirimizni oyghitish üchün bularni qachuruwetken" dédi.

Abdumijit rozibaqiyéf mundaq dep esleydu: "Men 1927-yili nezerghoja abdusemetofni abdulla rozibaqiyéf bilen söhbetliship turghan waqtida birinchi qétim körgen idim. N. Abdusemetof a.Rozibaqiyéf bilen nahayiti illiq xoshliship ketkendin kéyin, men a. Rozibaqiyéftin 'bu kishi kim bolidu?' dep sorighinimda, u manga: 'nezerghoja abdusemetof dégen kishi bolidu. Texellusi 'Uyghur balisi'. Xelqimizning ichidin chiqqan péshqedem edib, démokrat. 'Uyghur balisi' tatarlarning orénburgta chiqidighan 'shora' zhurnilida we bashqa zhurnallar sehipiliride Uyghur xelqining tarixini, medeniyitini rusiyediki türkiy xelqlerge tonushturghan mutepekkürlerning biri bolup hésablinidu' dédi."

Y. Sabitof yettisuda neshr qilin'ghan "Kömek", "Uchqun", "Kembegheller awazi", "Yash Uyghur", "Birinchi chamdam" gha oxshash gézitlerde n. Abdusemetofning "Uyghur balisi" texellusi bilen köpligen maqalilirining, shé'ir we hékayilirining pat-pat élan qilinip turghanliqini bildürdi. Uning éytishiche, yettisu kommunistlirining ölkilik byurosi n. Abdusemetofning her xil sahelerdiki pa'aliyitini yuqiri bahalap, uni ölkilik byuro yénidiki ilmiy hey'etning ezaliqigha qobul qilghan. 1923-Yili a. Rozibaqiyéf n. Abdusemetofni ilmiy hey'et re'islikige, yeni öz ornigha tewsiye qilghan idi.

Yettisuda yashighan waqtida n. Abdusemetof 1921-yili "Taranchi türklirining tarixi" namliq kitabini yazdi. Mezkur emgek Uyghur kommunistlirining wilayetlik byurosi teripidin yettisu dölet neshriyatida ming nusxa bilen neshr qilindi. 1930-Yilliri n. Abdusemetof qolgha élin'ghandin kéyin, bu kitab köydürüwétilgen idi. Y. Sabitofning éytishiche, kitabning fotoköchürmisi hazir almata shehiride istiqamet qiliwatqan Uyghurshunas alim, tarixchi munir yérzinning arxipida saqlinip qalghan. Kitab sekkiz qisimdin terkib tapqan bolup "Söz béshi", "Ili wilayiti", "Ilida jungghar dölitining teshkil étilishi", "Ilida manju taypiliri hem taranchilar", "Taranchi-tunggan ixtilapi we ghulja (ili) sultanliqi", "Taranchilar oruslarning qolida", "Xatime" we "Milliy tarixqa a'it türlük mesililer" dep atalghan.

N. Abdusemetofning küy'oghli, uzun yillar mabeynide almata shehiride yashighan mexsut ibrahimofning éytishiche, n. Abdusemetof yettisu Uyghurlirigha keng tonulghan erbab bolup, ötken esirning 30-yilliri sowét ittipaqidin qéchip kétishke mejbur bolghan. U mundaq dédi: "A. Rozibaqiyéf tutulup ketken waqitlarda u yarkenttin ketken iken. U yaqqa bérip, jaghistay dégen yerde soda qildi. Bir qétim yéziq toghriliq maqale yéziptu. U nahayiti oqumushluq adem bolghan. Uning hemme maqaliliri 'shora' da chiqqan. Méning bir körginim, u waqitlarda tatarlar nahayiti bilimlik ademler bolghan idi."

M. Ibrahimof n. Abdusemetofning jaghistaydiki ömri nahayiti kembeghelchilikte ötsimu, qeddini pükmigenlikini, hayatining axirqi deqiqilirigiche millitige sadiq bolup ötkenlikini bildürdi.

Y. Sabitofning déyishiche, 1948-yili küz aylirida sherqiy türkistan jumhuriyitining aktip ishtirakchiliridin biri exmetjan qasimi n. Abdusemetof bilen jaghistayda körüshken hem uning hemrahliqida "Birlik" mektipini ziyaret qilghan. Shu chaghda e. Qasimi n. Abdusemetofqa Uyghur tarixini yézish iltimasini qilghan bolsimu, buning kéyinki teqdiri namelum bolup qalghan. Nezerghoja abdusemetof 1952-yili jaghistayda wapat boldi.

Toluq bet