Ғәрб тәтқиқатчилири хитайдин сәнубәр турсун қатарлиқ уйғур даңдарлирини қоюп беришни тәләп қилди

Мухбиримиз гүлчеһрә
2019-01-29
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Уйғур хәлқиниң қәлб төридин орун алған атақлиқ нахшичи сәнубәр турсун.
Уйғур хәлқиниң қәлб төридин орун алған атақлиқ нахшичи сәнубәр турсун.
Social Media

Уйғур сәнәткари сәнубәр турсунниң тутқун қилиниши сәвәблик униң икки һәптидин кейин фирансийәдә башлиниш алдида турған мәхсус консерти әмәлдин қалдурулған, бу мунасивәт билән уйғур мәдәнийити вә сәнити тәтқиқати билән шуғуллиниватқан явропадики 40 тин артуқ тәтқиқатчи вә профессор имзалиқ бирләшмә баянат елан қилип, хитайдин сәнубәр турсун қатарлиқ уйғур сәнәткари, зиялийлирини дәрһал қоюп беришни тәләп қилди. Тәпсилатини мухбиримиз гүлчеһрәдин аңлаң.

28-январ, белгийәдики даңлиқ гезитләрдин «ла-лебиге» (һөрийәт) гезитидә вә йәнә бир қанчә торларда, фирансийә, белгийә, әнглийә, америка қатарлиқ дөләтләрдики 40 тин артуқ уйғур музика вә мәдәнийәт сәнитини тәтқиқ қиливатқан мутәхәссисләр вә хитайшунаслар имзасида хитайдин сәнубәр турсун қатарлиқ уйғур даңдарлирини қоюп беришни тәләп қилип язған мәхсус имзалиқ бирләшмә баянат елан қилинди.

Баянатта даңлиқ уйғур нахшичи, композитор сәнубәр турсунниң алдимиздики һәптиләрдә фирансийәниң ғәрбидики реннис, ангирирес, нантес шәһәрлиридики операларда берилидиған консертлириниң әмәлдин қалдурулғанлиқи, бу консертниң бикар қилинишиға бултур 11-айдин башлап сәнубәр билән уни тәклип қилған орунларниң алақисиниң пүтүнләй үзүлүп қалғанлиқи сәвәб болғанлиқи рәсмий уқтурулған.

Агахан фондиниң тәклипи билән илгирики йилларда әнглийә, фирансийә, түркийә, италийә қатарлиқ дөләтләрдә мувәппәқийәтлик консертларни бәргән даңлиқ музикант, нахшичи сәнубәр турсун, агахан вә йәнә бир қанчә сәнәт тәтқиқат орунлири һәм бир қисим университетларниң тәклипи билән бу нөвәт 2019-йили, февралда фирансийәдики 3 шәһәрдә консерт беридиғанлиқи 2018-йили әтиязда елан қилинған иди. Мәзкур баянатта, мәзкур консертниң әпсуслинарлиқ һалда әмәлдин қалдурулғанлиқи билдүрүлгәндин башқа сәнубәр турсун қатарлиқ уйғур даңдарлириниң тутқун қилинғанлиқиға болған әндишә вә милйондин артуқ уйғурларниң лагерларға қамилип туруватқанлиқидәк уйғур дияриниң омумий вәзийити һәққидә испатлиқ мәлуматлар берилгән.

Бу баянат арқилиқ мутәхәссисләр арисида сәнубәр турсун һәққидә зор әндишә қозғалғанлиқи билдүрүлгән вә хитай һөкүмитидин бу һәқтә җаваб бериш тәләп қилинған.

Буниң алдида лондон университетиниң тәтқиқатчи доктор рачәл харс ханим 17-январ «йәр шари почтиси» гезитидә мақалә елан қилип, өзиниң даңлиқ уйғур сәнәткар сәнубәр турсун билән 2000-йилидин башланған нормал алақисиниң 2018-йили ноябирдин башлап пүтүнләй үзүлүп қалғанлиқи, өзиниң сәнубәр вә шуниңға охшаш из-дерәксиз йоқилип кетиватқан уйғур сәрхиллири вә шуниңдәк хитай җаза лагерлириға қамалған милйондин артуқ уйғурлардин әндишә қиливатқанлиқини ипадә қилип, хәлқара җамаәтниң уйғурларниң бу еғир вәзийитигә көңүл бөлүшкә чақирған иди.

Фирансийә, белгийә, әнглийә, америка қатарлиқ дөләтләрдики 40 тин артуқ уйғур мәдәнийәт сәнити тәтқиқатчилириниң мәзкур имзалиқ баянатидиму юқириқи мақалә һәмдә радиомизда сәнубәр турсунниң йеқинда хитай һөкүмити тәрипидин тутқун қилинип 5 йиллиқ кесилгәнлики илгири сүрүлгәнлики һәққидики хәвәрләр муһим мәнбә қилип көрситилип, буниң сәнубәр турсунниң исминиңму йеқинқи бир қанчә ай ичидә, барғанчә сани ешип бериватқан тутқунға учриған яки йоқап кетиватқан уйғур зиялийлар тизимликигә қошулғанлиқидин дерәк беридиғанлиқи оттуриға қоюлған. Баянатта хитай һөкүмитиниң сәнубәр турсун вә башқа уйғур сәр хиллири, зиялийлириниң қәйәрдилики вә уларниң һазирқи әһвали һәққидә җаваб бериш тәләп қилинған.

Мәзкур баянатқа имза қойғучи уйғур зиялийлардин зияритимизни қобул қилған фирансийәдики доктор дилнур ханимниң билдүрүшичә, асаслиқ уйғур музикилириға қизиққучи вә уйғурларни һәмдә хитайни тәтқиқ қилидиған бу мутәхәссисләр мәзкур баянат арқилиқ өзлириниң ялғуз сәнубәр турсунниң тәқдиридин пәришан икәнликини ипадә қилиш вә инкас қайтурушни мәқсәт қилипла қалмай бәлки дуня җамаәтчиликиниң диққитини сәнубәр турсунниң консертиниң бикар қилинишниң арқа көрүнүши йәни уйғурлар омумйүзлүк һалда учраватқан трагедийәгә мәркәзләштүрүшни мәқсәт қилған икән.

Мутәхәссисләрни мәзкур мәсилидә инкас қайтурушқа уюштуруш вә баянат беришқа тәшкилләштә асаслиқ рол ойниған уюштурғучилардин белгийә бирюссел әркинлик университетидики фирансуз уйғуршунас венеса франгвилле ханим зияритимизни қобул қилди:

У, мәзкур имзалиқ баянатта хитай һөкүмитидин немиләр тәләп қилинғанлиқи һәққидә тәпсилий чүшәнчә бәрди:

У: «мән өзүмниңму уйғур даңлиқ сәнәткари сәнубәр турсун билән униң бу қетимлиқ консертида тонушуш арзуюм бар иди, консертниң униң йоқап кетиш сәвәби билән бикар қилинғанлиқидин толиму әпсусландим вә пәришан болдум, лагерға қамалған вә тутқундики вә яки йоқап кәткән уйғур даңдар музикант, нахшичи қатарлиқ уйғур зиялийлириниң әһвали ғәрбтики бизгә охшаш нурғун мутәхәсисләрдиму зор әндишә пәйда қилмақта, шуниң билән биз уларға қандақ ярдәм қилалаймиз дегән нуқтида тәтқиқатчилардин имза топлаш ишлирини елип беришкә башлидуқ. Гәрчә дәсләп мәзкур баянат 40 кишиниң имзаси билән елан қилинған болсиму, очуқ қоюлған имза топлаш суписида имза қоюватқан мутәхәссисләр сани давамлиқ ешип бармақта. Буниңдинму мәзкур мәсилиниң йәни сәнубәр турсун қатарлиқ бигунаһ уйғурлар учраватқан зулумниң хәлқарадики мәтбуатлар сиясий саһәләр биләнла чәкләнмәстин өз нөвитидә илмий тәтқиқат вә мәдәнийәт-сәнәт саһәсидиму күчлүк инкас қозғаватқанлиқини ипадиләп берәлисә керәк дәп ойлаймән».

У йәнә мундақ деди: «бу баянат йәнә хәлқаралиқ мәтбуатлар вә кишилик һоқуқ органлири шундақла бирләшкән дөләтләр тәшкилатлири тәрипидин оттуриға қоюлған муһим доклат, хәвәр вә баянатлардин өрнәк елинип уйғурларниң нөвәттики вәзийити йорутулди. Биз баянат арқилиқ хитай һөкүмитиниң уйғурларға вә уларниң диний, мәдәнийити вә мәвҗутлуқиға тәһдит елип келиватқанлиқини әйибләш билән бирликтә, хәлқара җәмийәтниң, мәдәнийәт-сәнәт вә һәр саһә кишилириниң уйғурларниң тәқдиригә көңүл бөлүш вә буниңға җиддий инкас қайтуруш мәсулийити барлиқини тәкитләймиз».

Бирюссел әркинлик университетидики уйғуршунас венеса франгвилле ханим йәнә өзлириниң бу баянат биләнла тохтап қалмайдиғанлиқи, кейинки қәдәмдә, һәр қайси дөләтләрдики хитай әлчиханилириға имзалиқ хәт йоллап тутқундики уйғур сәнәткарлар зиялийларниң әһвали һәққидә мәлумат бериш, уларни шәртсиз қоюп бериш вә лагерларни шәртсиз тақаш қатарлиқларни күчлүк йосунда тәләп қилидиғанлиқини билдүрди.

У йәнә сөзидә: «гәрчә хитай һөкүмити сәнубәр турсунға охшаш уйғур сәнәткарлирини бастуруш нишани қилип, йәнә бир тәрәптин хитайлаштуруш меңә ююш һәрикәтлирини елип бериш арқилиқ уйғур мәдәнийити йоқ қилишни мәқсәт қиливатқан болсиму, мән буни әхмиқанилик дәп қараймән. Бир милләтниң мәдәнийитини тосуп қелиш мумкин әмәс, болупму нәччә миң йиллиқ тарихий дәврләрдин әң қийин мәзгилләрдиму өзиниң һаятлиқини сақлап қалалиған вә заманға маслаштуруп тәрәққий қилдуруп кәлгән уйғур мәдәнийәт сәнитидәк хаслиққа игә бүйүк мәдәнийәт техиму йоқалмайду» дәп тәкитлиди.

Бир қисим дөләтләрдики даңлиқ университет торлирида уйғур мәдәнийити вә сәнити тәтқиқати билән шуғуллиниватқан явропадики 40 тин артуқ профессор вә тәтқиқатчиларниң мәхсус имзалиқ баянат елан қилишиниң әһмийити һәққидә тохталған доктор әркин сидиқ әпәнди, уйғур сәнәт тәтқиқати билән шуғуллиниватқан йәнә бир топ ғәрб зиялийлириниң сәнубәр турсун қатарлиқ уйғур сәнәткар, зиялийларни дәрһал қоюп беришни тәләп қилип баянат елан қилиши дуняниң диққитини уйғурлар учраватқан мәсилидә юқири инкас пәйда қилалайду дәп қарайдиғанлиқини оттуриға қойди. Доктор әркин сидиқ әпәнди: «бирләшмә баянат елан қилған бу ғәрб зиялийлардики мәсулийәтчанлиқ роһидин муһаҗирәттики уйғурлар мәйли өзлири қандақ саһәдә болмисун уюшуш вә уйғурларни лагерлардин қутулдурушни өзлири үчүн ортақ вәзипә һәм баш нишан қилишиниң тәхирсизликини йәниму тонуп йетәләйду дәп қараймән» дәп тәкитлиди.

Толуқ бәт