«Түркий милләтләр дучар болған қирғинчилиқлар луғити» намлиқ китабқа уйғурларму киргүзүлгән

Ихтиярий мухбиримиз әркин тарим
2016-11-30
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Түркийә малатя инөнү университети педагогика факултетини йеңи пүттүргән сәвим салиқ ханим «түркий милләтләр дучар болған қирғинчилиқлар луғити» намлиқ китабини тонуштурмақта. 2016-Йили ноябир, түркийә.
Түркийә малатя инөнү университети педагогика факултетини йеңи пүттүргән сәвим салиқ ханим «түркий милләтләр дучар болған қирғинчилиқлар луғити» намлиқ китабини тонуштурмақта. 2016-Йили ноябир, түркийә.
RFA/Erkin Tarim

«Түркий милләтләр дучар болған қирғинчилиқлар луғити» намлиқ китаб түркийә малатя инөнү университети педагогика факултети оқутқучиси салим доруқоғлу әпәнди билән мәзкур университет оқуғучиси сәвим салиқ ханим тәрипидин түзүлгән болуп, китабқа йеқинқи заман тарихида түркий милләтләр дучар болған қирғинчилиқлар киргүзүлгән. Китаб истанбул тузла районлуқ һөкүмәтниң күлтүр нәшрияти тәрипидин нәшр қилинған. 410 Бәтлик китабқа уйғурлар дучар болған қирғинчилиқларму киргүзүлгән. Биз бу һәқтә көз қаришини игиләш үчүн бу китабни нәшргә тәйярлиған малатя инөнү университети оқуғучиси сәвим салиқ ханим билән сөһбәт елип бардуқ.

Бу китабни йезиш пикри сиздә қандақ пәйда болған? - дегән соалимизға сәвим салиқ ханим мундақ җаваб бәрди: «китабни йезиш пикри мән үчинчи синип оқуғучиси вақтимда оқутқучимиз доктор салим доруқоғлуниң пикри билән оттуриға чиқти. Бу хил қирғинчилиқларни техиму кәң аммиға йәткүзүш мәқсити билән бундақ бир әсәр йезишни ойлиған идуқ. Әслидә биз кичик һекайиләрдин тәсирләндуқ. Вәқәләрни узун баян қилмай қисқа җүмлиләр билән аңлитишни мәқсәт қилдуқ. Мән алди билән 50 вәқәни изаһлидим. Мәсилән, уйғурлар тоғрисида ғулҗа қирғинчилиқи, үрүмчи қирғинчилиқи, барин қирғинчилиқи тоғрисида йезилған мақалә вә китабларни оқуп қисқа қилип рәтләп чиқтим. Буни луғәттә қисқа қилип изаһлидуқ.»

У, китабниң һәҗми тоғрисида мәлумат берип мундақ деди: «әслидә китабни йезишқа башлиғанда бундақ чоң һәҗимлик бир китаб йезишни ойлимиған идуқ. Әмма йезишқа башлиғандин кейин ичимиздә бир қизиқиш пәйда болди, техиму көп кишигә бу вәқәләрни аңлитайли дәп, икки йилниң ахирида бундақ бир чоң китаб оттуриға чиқти. Бу китабта 700 сөз-ибаригә йәни вәқәгә орун бәрдуқ.»

Қиммәтлик радийо аңлиғучилар, китабниң ахириға түркий милләтләр дучар болған қирғинчилиқларни кимләр қилғанлиқиға орун берилгән болуп, китабни түзгән сәвим салиқ ханим бу һәқтә мәлумат берип мундақ деди: «биз китабта етник қирғинчилиқ вә сүргүнләрни аңлаттуқ. Буларни ким қилди? қандақ қилди? буни техиму конкретлаштуруш вә кишиләрниң диққитини тартиш үчүн, биз баян қилған вәқәләр тоғрисидики рәсимләрни китабниң ахириға қойдуқ вә рәсимләрниң астиға чүшәндүрүш бәрдуқ. Мәсилән, түркий милләтләргә қирғинчилиқ елип барған сталин, мав зедуң, шең шисәй, җяң земин, ху җинтавға охшаш кишиләрниң рәсимлирини қойдуқ.»

«Түркий милләтләр дучар болған қирғинчилиқлар луғити» намлиқ китабқа уйғурлар тоғрисида немиләр бар? дегән соалимизға у, мундақ җаваб бәрди: «5-июл үрүмчи қирғинчилиқи, ғулҗа қирғинчилиқи, мав зедуңниң уйғурларға елип барған қирғинчилиқлири, һазирму шәрқий түркистанда адәмниң органлири сетиливатиду. Булар һәққидә әтраплиқ издинип китабқа яздим. Йәнә бири китабта шәрқий түркистан тоғрисида түркийәдә нәшр қилинған китаблар тоғрисида қисқа мәлуматлар бәрдим. Шәрқий түркистанда түрмидә йетиватқан кишиләр тоғрисидиму мәлуматлар бәрдуқ. Шәрқий түркистанда хитайниң бесими давамлишиватиду, шуңа китабимизда буниңға алаһидә орун бәрдуқ. Булардин башқа қирим татарлириға, ағиска түрклиригә, ирақтики түркмәнләр, сүрийәдики түркмәнләргә елип берилған вә бериливатқан қирғинчилиқларниму қисқа баян қилдим.»

Сиз китабта, түркий милләтләр дучар болған қирғинчилиқларни луғәт шәклидә қисқа қилип аңлатқанлиқиңизни дәп өттиңиз, буниң әһмийити немә? дегән соалимизға, у, мундақ җаваб бәрди: «бу бәк муһим. Әслидә әң муһим болғини, түркийә түрклириниң буниңдин хәвәрдар болуши. Кишиләр қериндашлириға елип бериливатқан зулумдин хәвәрдар болғандин кейин буни башқиларға аңлитиш еһтияҗи һес қилиду. Биз буларни һәммә адәмгә аңлитайли дегән мәқсәт билән бу китабни яздуқ. Биз буларни пакитлар билән оттуриға қойдуқ, бу бесим, йоқ қилиш сиясәтлири бүгүнки күндиму елип бериливатиду, биз бу һәқтә хәлқимизни ойғитиш үчүн буни яздуқ, худа буйруса пайдиси болиду.»

Сәвим салиқ ханим бундин кейин бу һәқтә йәнә немиләрни қилмақчисиләр дегән соалимизға мундақ җаваб бәрди: «буниңдин кейин қилидиған ишимиз, биз илим билән шуғулланғучилар. Биз қилалайдиған ишлиримизни қәлимимиз билән қиливатимиз. Бу һәқтики тәтқиқатлиримизни техиму кеңәйтимиз. Тарихқа нәзәр салидиған болсақ, дуня нопуси көпәйгәнсери түркий милләтләрниң нопуси азийипту. Һазирқи уйғурларниң нопуси хитай рәсмий мәнбәлиридә 10 милйон әтрапида икән. Бу әгәр тоғра болса, уйғурларниң нопуси көпәймиди дегән гәп. Хитай һөкүмити 60 нәччә йилдин бери қанчилик уйғур қериндишимизни өлтүрди? буларни пакитлар билән илмий шәкилдә аңлитишни ойлаватимиз. Буларни бу китабтикидәк луғәт шәклидә әмәс, бәлки айрим-айрим һалда техиму кәң вә чоңқур тәтқиқ қилип, оқурмәнләрниң пайдилинишиға сунимиз. Бу һәқтә қолида материял бар уйғур қериндашлиримизниң биз билән алақә орнитишини үмид қилимиз.»

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт