Һиндистандики түркий хәлқләр

Ихтиярий мухбиримиз әркин тарим
2013-02-27
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Өзлирини бәгләр дәп атайдиған қәшқәрлик уйғурларниң әвладлири. 2013-Йили феврал.
Өзлирини бәгләр дәп атайдиған қәшқәрлик уйғурларниң әвладлири. 2013-Йили феврал.
RFA/Erkin Tarim

Йеқинда түркийә телевизийә идариси һиндистандики түркий хәлқләр намлиқ төт қисимлиқ һөҗҗәтлик филимни ишләп тарқатқан.

Филимдә өзлирини бәгләр дәп атайдиған қәшқәрлик уйғурларниң әвладиму тонуштурулған болуп, биз һиндистандики түркий хәлқләр һәққидә мәлумат игиләш үчүн филим ишлигүчи вәли учмас әпәнди билән сөһбәт елип бардуқ.

‏-Вәли әпәнди түркий хәлқләр тарқалған районлар адәттә һәммә тәрипидин билингән бәлгилик бир территорийәдур. Сиз һиндистандики түркләр намлиқ һөҗҗәтлик филимни сүрәткә алдиңиз, бизгә һиндистандики түркләр һәққидә мәлумат бәргән болсиңиз?

‏-Хәлқара илмий муһакимә йиғини вә муназирә сорунлирида түркий хәлқләр һәққидә мақалә оқуйдиғанлар көпрәк саһа җумһурийити, түркистан районлиридики түркий хәлқләр, балқан түрклири вә кавказийә түрклири һәққидики тәтқиқатлирини оттуриға қойиду. Булар изчил мениң диққитимни тартип кәлгән. Иран, афғанистан қатарлиқ җайларға берип издиниш асанға тохтимайду. Инсанлар пакистан вә һиндистан қатарлиқ районларда түрк йоқ дәп қарайду. Һазирғичә һеч киши бу һәқтә тәтқиқат елип берип, мақалә йезип чиққини йоқ. Мән бейҗиң университетида магистирлиқ оқуған вақтимда пакистан, һиндистанлиқ савақдашлиримдин у районларда нурғунлиған түркләрниң яшайдиғанлиқини аңлиған идим. Бу түркләр һәрқайси түркий милләтләрни өз ичигә алиду. Шуниң билән мән бу темини қолға елишни ойлидим вә 20 йилдин бери мушу һәқтә издинип келиватимән. Шундин бери бу темиға мунасивәтлик нурғунлиған материялларни топлидим, учурларға игә болдум. Ахирида бу тәтқиқат нәтиҗәмни җәмийәткә ашкарилашни халап қалдим вә һөҗҗәтлик филим арқилиқ буни әмәлгә ашурушни пиланлидим. Һиндистандики йәрлик түркләр намлиқ һөҗҗәтлик филимни ишләп чиқтим. Бу һөҗҗәтлик филимни түркийә телевизийиси сүрәткә елип тарқатти. Һинди мәдәнийитиниң тәсиридә у йәрдә һечқандақ түрк йоқтәк бир мәнзирә оттуриға чиқипту. Биз сүрәткә елиш җәрянида уттарпрадәш районидила 64 пәрқлиқ түрк қәвмлиригә мәнсуп түркләрниң барлиқини ениқлидуқ. Бихар районидиму бирмунчә пәрқлиқ түрк қәвмлиригә мәнсуп түркләрни көрдуқ. Кәшмирниңму һиндистанға тәвә қисмида нурғунлиған түркий хәлқләр бар. Булар айрим-айрим тәтқиқ қилиниши керәк. Мениң буни җәмийәткә ашкарилишим академик хадимларни бу теминиң айрим ‏-айрим нуқтилири үстидә тәтқиқат елип беришқа үндәш үчүндур.

‏-Бу районлар һиндистанниң қайси тәрипигә җайлашқан? бу түркий хәлқләрниң тәвәлики һәққидә қисқичә мәлумат бәргән болсиңиз?

‏-Һиндистанниң гаңги дәрясиниң шималий вә җәнубида анатолийә земинидинму чоң болған паянсиз түзләңлик вә ойманлиқлар бар. Мана мушу районда уттарпрадәш дәйдиған йеңи деһлиниң шәрқигә җайлашқан бир район бар. Һиндистанниң әң нопуси зич районлиридин бири. Бу районниң нопуси 200 милйондин көп. Буниң шәрқидә бихар вилайити бар. Бу йәрдиму түркий хәлқләр яшайду. Бундин башқа йәнә җамбу кәшмирдиму милйонлиған түркий хәлқ яшайду. Һөҗҗәтлик филимдә йәр алған түркий хәлқләрниң көпи қоҗа түрклиригә мәнсуп кишиләр. Қоҗа түрклири асасән уттарпрадәштә яшайду. Бу вилайәтниң мурадабад шәһири вә әтрапидики җоя, рампур, самбал қатарлиқ шәһәрлиридә нурғунлиған түркләр яшайду. Бу түркий хәлқләр өзлирини һәрхил түркий қәбилиләрниң нами билән атисиму, һиндистанлиқлар буларни түрк дәп атайду. Буларниң ичидә һәтта парламенттин йәр алған кишиләрму баркән. Һазир парламентта бир түрк хәлқ вәкили бар болуп, униң исми шәфиқу рәһман бәрк. У 20 йилдин бери бәш қетим хәлқ вәкили сайлинип һиндистан парламентида хизмәт қилмақта. Гәрчә самбалда 50 миң түркий хәлқ болсиму, шәфиқу рәһман һәр қетим 300 миңдин артуқ беләт билән парламентқа кирипту. Бу йәрдики түркләр бағвәнчилик, йеза игилик, чарвичилиқ билән шуғуллинидикән. Һиндистандики түркләр адәттә башқа милләтләрдин келин қобул қилидикән, лекин қизлирини башқа милләтләргә бәрмәйдикән. Бундақ әһвал астида түркләр ассимилятсийә болуп кәтмәй сақлинип турупту.

‏-Һиндистандики түркләрдин қайси түркий қәвмләргә мәнсуп түркләрни көрдүңлар?

‏-Буниңға даир һәрхил көз қарашлар мәвҗут. Әмма асасән қобул қилинидиған көз қарашта, қоҗа түрклири өзлирини ғәзнәли мәһмутниң әскәрлириниң әвлади дәйдикән. Ғәзнәли мәһмудниң һиндистанға болған тунҗи сәпири 1000-йили башланған болуп, ундин кейинму оғуллири 17 қетим сәпәр қилған. Бу җәрянда әскәрләр вә дөләт мәнсуплири һиндистанда йәрләшкән. Сани әң көп болғини қоҗа түрклири. Бундин қалса бәгләр болуп, мәнчә бәгләр қәшқәрдин кәлгәнләр болуп, тарихта асасән һакимийәт тутқан милләт болғачқа, өзлирини бәгләр дәп аташқан. Ундин башқа йәнә җоҗа, бубни, йәнә өзини ханлар дәйдиған 20 милйон әтрапида түркий хәлқ бар болуп, ханлар йәнә пакистандиму яшайдикән. Ундин қалса чутай дәйдиғанлар бар болуп, бу чағатай исмидин кәлгән. Булар әдәбият-сәнәт саһәсидә күчлүк тәсиргә игә икән. Ундин башқа йәнә әфәндиләр, бәг мәнисидики раҗа қатарлиқ намлар билән атилидиған түркий милләтму бар икән. Раҗалар билән әфәндиләр асасән кәшмирдә яшайдикән. Таноли намлиқ түркий милләт бихарда яшайдикән. Османий намлиқ түркий милләтму бар икән. Һиндистанда тәхминән миң аилилик османий түрклири бар икән. Пүтүнләй османийлар яшайдиған бир йезини таптуқ. 400 Йил бурун истанбулдин бухараға йолға чиқип бухара валийси шаһмурад бухари билән биллә һиндистанға барған икки түрк қомандани вә кейин барғанлар тәдриҗий шу йәргә йәрлишип бүгүнки османий дегән милләтни шәкилләндүрүпту. Һиндистандики түркләрдә шәҗәричилик тәрәққий қилған болуп, һәрбир аилә өзиниң кәм дегәндә сәккиз ‏-тоққуз сулалисини дәп берәләйдикән. Һәм буни йезиқта хатириләп маңидикән һәм йеңи әвладларға билдүрүп маңидикән. Шуңа бизму қийналмайла буларниң тарихини биливалдуқ.

‏-Уларниң тил вә өрп ‏-адәтлири һәққидә қисқичә мәлумат бәргән болсиңиз?

‏-Улар тилини унтуп кетипту. Буларниң һәммиси һиндистан мусулманлириниң ортақ әдәбий тили болған орду тилини қоллинидикән.

Биз шәһәрлишиш җәрянида унтуп қалған бәзи өрп ‏-адәтлиримиз уларда сақлинип қапту. Өйләрдә асасән дегүдәк там тәкчилири бар икән. Чинә ‏-тәхсә, һәдийәлик буюм қатарлиқларни тизип қойидикән. Бу түркләрниң өрп ‏-адити һесаблиниду.

Түркийә телевизийә идариси хадими вәли учмас әпәнди һиндистандики түркләр намлиқ һөҗҗәтлик филимни ишлигәндин кейин түркийә һөкүмити бу ишқа етибар беришкә башлиған вә һиндистандики түркләрниң ичидин һәр йили оқуш мукапати билән оқутулидиған 20 оқуғучини түркийигә әкелип оқутмақта. Һиндистанлиқ түркләр өз мәдәнийитини тирилдүрүш үчүн түркийә һөкүмитидин һиндистанда түрк мәктәплирини ечишни вә көплигән оқутқучиларни әвәтишни тәләп қилған.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт