Бир уйғур аниниң афғанистандики йерим әсирлик һаят мусаписи (1)

Мухбиримиз қутлан
2017-02-28
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Афғанистанда йерим әсирдин артуқрақ яшиған уйғур ана бибигүл һәмиди. 2016-Йили феврал, түркийә.
Афғанистанда йерим әсирдин артуқрақ яшиған уйғур ана бибигүл һәмиди. 2016-Йили феврал, түркийә.
RFA/Qutlan

1960-Йилларниң башлирида уйғур дияри тарихта көрүлүп бақмиған еғир «ачарчилиқ» ниң зәрбисигә учрайду.

Шаһитлар, әйни вақитта пүтүн хитайни қаплиған бу зор «ачарчилиқ»ниң хитай компартийәсиниң рәһбири мавниң мәҗбурий «коммуналаштуруш» вә «чоң сәкрәп илгириләш» сияситиниң биваситә сәвәбидин сүний рәвиштә келип чиққанлиқини илгири сүриду.

Әнә ашу қийин йилларда уйғур дияриниң йәкән вә ғулҗа қатарлиқ җайлиридин бирқанчә йүз аилилик уйғур хитай билән афғанистан оттурисидики хупиянә аңлашмилар нәтиҗисидә афғанистанға көчиду.

Памир тағлириниң қарлиқ чоққилиридин ат-ешәк вә қотазларға тайинип көч сәпирини башлиған бу кишиләр сирлиқ вахан каридорини бойлап айларчә йол маңиду. Соғуқ, ачлиқ вә шалаң һава, ят әлдики намәлум тәқдирниң йипиға бағланған бу карванлар топидин бирмунчә кишиниң җениға замин болиду.

Әнә ашу унтулғусиз «көч» сәпиридә техи бөшүкидин айрилмиған бир қиз бовақму бар иди.

Памир тағлиридин һалқип өтүп афғанистанға сақ-саламәт йетип барған бу қиз бовақ аридин йерим әсирдин көпрәк вақит өткән бүгүнки күндә чачлириға ақ арилиған бир аниға айланди. У өз һаятида заһир шаһ дәври, генерал давуд дәври, совет-афған уруши, талибан дәври, америка армийәсиниң афғанистанға кириши вә униңдин кейинки тинчсиз йилларни бешидин өткүзди.

Бу кәчмишләрниң саһиби - афғанистанда йерим әсир һаят кәчүргән уйғур ана бибигүл һәмидидур. У радийомиз зияритини қобул қилғанда өзиниң афғанистандики һаят кәчмишлирини мундақ баян қилди:

- Мениң әсли уйғурчә исмим гүли. Мән 1960-йилларниң башлирида ата-анам билән памир тағлири арқилиқ афғанистанға кәлгән икәнмән. У чағда мән бәк кичик болғачқа бу сәпәрни задила әслийәлмәймән. Дадам рәһмити ашу қетимлиқ көчтә памир тағлиридин өтүватқанда түтәктин зәһәрлинип вапат бопту. Егиз тағда гөр колаш мумкин болмиғачқа, сәпәрдашлири дадамниң җәсити үстигә таш дөвиләп дәпнә қилған икән.

Афғанистанға кәлгәндин кейин анам рәһмәтлик дадамниң бир туғқан қериндашлириниң һимайисидә интайин җапалиқ һаят көчүрүпту. Есимни билсәм, мени афған балилар бибигүл дәп чақиратти. Шундин кейин исмим өйдә «гүли», сиртта «бибигүл» болди. Турмушимиз бәкму қийин болғачқа мән түзүк оқуялмидим. Бизниң пүтүн аилә хемирдин кәскән чоп тәйярлап сататтуқ вә шу арқилиқ турмушимизни қамдайттуқ.

1965-Вә 1967-йили афғанистандики уйғур муһаҗирлар икки түркүмдә түркийәгә көчти. Бу мәзгилдә бизниң аилә вә башқа бирмунчә аилиләр немә сәвәбтиндур көчмәй қәп қапту. Мән кичик болғачқа бу ишларниң җәрянини таза әслийәлмәймән. Бу қарар биз көчмәй қәп қалғанлар вә уларниң бала-чақилири үчүн бир хата таллаш болған икән. Биз шу қетим түркийәгә кәтмигәнликимиздин бәкму пушайман қилдуқ. Һәтта бүгүнгә қәдәр пәрзәнтлиримиз биздин: «немә үчүн башқа уйғурларға охшаш түркийәгә кәтмидиңлар?» дәп сорашни тохтатмиди.

1973-Йили өйдикиләр мени бир афған кишигә ятлиқ қилди. Бу мениң 14 яш чағлирим иди. Йолдишим билән мениң оттурамда тил вә мәдәнийәт җәһәттин һечқандақ ортақлиқ болмисиму, әмма тәқдиргә тән бәрмәй башқа таллишим йоқ иди. У кишиму ақкөңүл, яхши киши иди. Узун өтмәй балилирим туғулди. Шундақ қилип турмушни давамлаштурдум. Әмма пүтүн һаятим бойи йолдишимниң уруқ-туғқанлири ичигә кирип кетәлмидим. Растни десәм, афған болуп кетәлмидим, пәқәтла афғанлар арисидики бир уйғур болуп яшидим. Афғанистандики уйғур җамаити аз болсиму, лекин өм һәм коллектип яшайттуқ. Шундақ болғачқа турмушимиз, йемәк-ичмикимиз, ой-хияллиримиз асасән уйғурчә иди. Униң үстигә пашту яки таҗик тиллирини унчилик чоңқур өгинипму кетәлмидуқ.

Кейинчә балилирим көпийип турмушимиз қийинлашти. Афғанистан уруш патқиқиға петип қалди. Йолдишим еғир кесәлгә гириптар болуп таки вапат болғучә 20 йиллап орун тутуп йетип қалди. Афғанистанда уруш болуватқан йилларда хәлқара җәмийәттин әвәтилгән «қизил кирист җәмийити» билән «қизил һилал ай җәмийити» яридарларни қутқузуш билән шуғулланди. Мән әнә ашу теббий қутқузуш орунлирида сестра болуп хизмәт қилдим һәмдә бу йәрдин алған маашим билән пүтүн аиләмни бақтим.

Кейинчә совет-афғанистан уруши ахирлашти. Урус әскәрлири чиқип кәтти. Әмма афғанистан йәнә ички уруш патқиқиға петип қалди. Униң кәйнидин талибанлар кәлди. Әнә ашу йилларда интайин еғир күнләрни өткүздуқ. Мән чадир (пүркәнҗә) ға орунуп йүрүп ишләшкә, аиләмни беқишқа мәҗбур болдум. Немила болмисун, балилиримни оқутуп улар үчүн келәчәк яритиш, уларни бу уруш қуримас әлдин кәткүзүветиш үчүн тириштим. Чүнки ашу йилларда мәндәк афғанистанда йилтизи йоқ бир аял үчүн интайин қийин болған иди. Оғуллиримниң һәрвақит әскәрликкә тутулуп урушқа селиниши, қизлиримниң кичик турупла мәҗбурий һалда хотунлуққа елип кетилиш хәвпи бар иди.

Мән йерим әсир яшапму вәтән туйғуси яки тупрақ муһәббити һес қилалмиған бу тинчимас әлдә пәрзәнтлиримниңму мән көргән күнләрни йәнә көрүшини һәргиз, һәргиз халимайттим.

(Давами бар)

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт