Ataqliq ressam exmetjan ehet: eserlirim köpinche qeshqer we turpan'gha béghishlan'ghan

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2016-10-04
Élxet
Pikir
Share
Print
Ataqliq ressam exmetjan ehet we uning esiri.
Ataqliq ressam exmetjan ehet we uning esiri.
RFA/Oyghan

Melumki, qazaqistandiki Uyghur ressamliri öz eserliri bilen peqet Uyghur teswiri sen'itiningla emes, belki bir pütün qazaqistan teswiri sen'itining tereqqiyatigha alahide töhpe qoshup kéliwatmaqta. Hakimjan guliyéf, ruslan yüsüpof, hashim qurbanof, küresh zulpiqarof, abdukérim isa, muhebbet hétaxunowa we bashqilar shular jümlisidin bolup, ularning eserliride Uyghur xelqining ötmüsh tarixi we bügünki hayati, uni dunyagha tonutqan büyük namayendilirining qiyapiti öz eksini tapqan. Buningdin tashqiri, musteqil qazaqistanning tarixi, uning yetken utuqliri we bashqilar Uyghur ressamlirining diqqet neziridin sirt qalmidi.

Qazaqistan Uyghur teswiri sen'iti, mesilen, mémarchiliq penlirining doktori behrim ghlawdinofning pikriche, ötken esirning 30-yilliridin bashlinidu. Alim radi'omiz ziyaritini qobul qilip, bu heqte mundaq dédi: "Buning béshida awakri shemsi turidu. U 20-esirning 30- we 60-yilliri ijad qilghan. A. Shemsining izbasarliri bu dewrning eng közge körün'gen shexsler zeynidin yüsüpof we reshid yoldashéftur. Emdi 60- we 80-yilliri Uyghur teswiri sen'iti qattiq janlandi. Buninggha, birinchi nöwette, hesse qoshqan mars héytaxunof."

Igilishimizche, qazaqistan Uyghur teswiri sen'itining bügünki tereqqiyatigha özining munasip töhpisini qoshup kéliwatqan talantliq ressamlarning yene biri exmetjan ehettur.

E. Ehet 1954-yili Uyghur élining ghulja shehiride dunyagha kelgen. Ata-anisi bilen qazaqistan'gha köchüp chiqqandin kéyin, u ottura mektepni, andin 1974-yili abay namidiki qazaq pédagogika institutining ressamliq fakultétini tamamlighan. E. Ehet bir nechche yil mabeynide her xil jaylarda, shu jümlidin 1988- we 1992-yillar ariliqida hazirqi jürgénof namidiki sen'et akadémiyiside mu'ellimlik qildi. 1988-Yili u sowét ittipaqining ressamlar ittipaqigha eza boldi. 90-Yillarning bashlirida bolsa, qazaqistan penler akadémiyisi Uyghurshunasliq institutining aspiranturasida oqudi. Uning emgekliri rusiyening moskwa, sankt-pétérburg, qazaqistanning astana, almata qatarliq sheherliride, shundaqla türkiye, italiye, amérika, Uyghur élidiki körgezmilerdin orun alghan. Ressamning emgiki qazaqistan döliti teripidin munasip bahalinip, bir qatar mukapatlargha, emdi 2004-yili bolsa, qazaqistanning xizmet körsetken erbabi atiqigha muyesser boldi.

Hazir uning eserliri almata shehirining ebilxan qastéyéf namidiki dölet sen'et muzéyida qazaqistan musteqilliqining 25 yilliqi we almata shehirining 1000 yilliqi munasiwiti bilen échilghan körgezmige qoyulghan. Mezkur körgezme 15-séntebirdin 15-öktebirgiche dawam qilmaqchi.

E. Ehet ziyaritimizni qobul qilip, mezkur körgezmige özining 40 qa yéqin esirining qoyulghanliqini, ularning asasiy mawzusining sherq sheherlirige béghishlan'ghanliqini ilgiri sürüp, mundaq dédi: "Köpinche süretlirim qeshqer we turpan'gha béghishlan'ghan. Bu yerde almataning kona öylirimu bar. Méni asasen kona öylerning tarixi özige tartidu. Ularning özining pelsepisi, özining mungi we tarixi bar. Ikkinchi témam qiya tash resimlirige béghishlan'ghan. Qiya tash resimliri qeshqerdimu, ketmendimu bar. Eng köp yéri mushu qazaqistanda. Bu süretlerning her birining öz menisi bar".

E. Ehetning éytishiche, bu resimlerde teswirlen'gen, mesilen, haywanatlarning her biri öz meqsiti we menisige ige. Misalgha, töge chidamliqni, emgekchanliqni körsetse, emdi arqar, yeni yawayi qoy bolsa, hökümdarliqning simwolidur. Uning münggüzi padishahning bash kiyimi tajgha qiyas qilin'ghan.

Ressam sözini dawam qilip, yene mundaq dédi: "Bu körgezmide yérimidin köpi yéngi süretler. 'ming öy' ge béghishlan'ghan üch-tört süret qoydum. Bir süritimde ikki sazende, ikkinchiside esker. Üchinchiside kültékin."

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan edebiyatshunas alim rabik ismayilof peqet ottura asiyadila emes, belki dunyagha tonulghan Uyghur ressamlirining az emes ikenlikini otturigha qoyup, mundaq dédi: "Exmetjan ehet bizge, Uyghurlargha, xélidin béri tonush. Uning resimliri astanada prézidéntimizning körgezmiliride bar. Shuning özi uning resim sélish usulining alahidilikini körsitidu, bizning 'ming öy' diki ressamlarning sheklige oxshaydu. Men oylaymenki, mushu ressamlarni körgendin kéyin, bizning almatadiki jama'etchilik yene bir Uyghur ressamining ijadidin keng xewer alidu, dep oylaymen".

Toluq bet