Татар уйғуршунас алиминиң йеңи тәтқиқати алматада йоруқ көрди

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2015-06-25
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Йеқинда алматадики «економика» нәшриятида мәшһур қазақистанлиқ татар тарихчиси, уйғуршунас, тарих пәнлириниң намзати мунир ерзинниң китабиниң муқависи.
Йеқинда алматадики «економика» нәшриятида мәшһур қазақистанлиқ татар тарихчиси, уйғуршунас, тарих пәнлириниң намзати мунир ерзинниң китабиниң муқависи.
RFA/Oyghan

Йеқинда алматадики «економика» нәшриятида мәшһур қазақистанлиқ татар тарихчиси, уйғуршунас, тарих пәнлириниң намзати мунир ерзинниң «явроасия чоңқурлуқлиридин» намлиқ китаби нәшр қилинди.

Алимниң қисқичә өмүр баяниға келидиған болсақ, у 1927-йили уйғур елиниң алтай районида туғулған болуп, үрүмчи педагогика институтини хитай тилида тамамлиғандин кейин, 1947-вә 1949-йиллар арилиқида ғулҗида «инқилабий шәрқий түркистан» гезити редаксийисидә, андин «или гезити» дә ишлиди. 1955-Йили қазақистанға көчүп чиққандин кейин, қазақ дөләт университетиниң тарих факултетини тамамлиди. У узун йиллар давамида «коммуниз туғи» йәни һазирқи «уйғур авази» гезитидә, қазақистан пәнләр академийисидә, шу җүмлидин мәлум бир вақит уйғуршунаслиқ бөлүми һәм шу бөлүм асасида қурулған уйғуршунаслиқ институтида әмгәк қилди. Шу җәрянда у «уйғур совет мәтбуатиниң шәкиллиниши вә тәрәққияти» темисида намзатлиқ диссертатсийисини мувәппәқийәтлик яқилиди.

«явроасия чоңқурлуқлиридин» намлиқ китаб асасән икки қисимдин ибарәт болуп, «мәркизий асия татарлири» дәп аталған биринчи қисим мәркизий асияни маканлиған татар қәбилилириниң өтмүш тарихиға беғишланған. Тәтқиқатчи хитай, парис, түркий-соғда вә башқиму тиллардики мәнбәләргә асасланған һалда, татарларниң мәркизий асияниң көплигән районлирида, шу җүмлидин дунхуаң, турпан вә башқиму шәһәрләрдә олтурақлашқанлиқини тәкитләйду.

Шуни алаһидә қәйт қилиш керәкки, м. Ерзин өз тәтқиқатлирида уйғур вә татарларниң янму-ян туруп, узун әсирләрдин буян мәркизий асияниң тарихи вә мәдәнийитидә муһим рол ойнап кәлгәнликини оттуриға қоюп кәлгән. Бу китабидиму у уйғурлар һәм улар макан әткән территорийәләрниң тарихиға мунасивәтлик мәлуматларни кәлтүриду. Бу һәқтә тарих пәнлириниң доктори абләһәт камалоф мундақ деди:
Мәркизий асия татарлириниң тарихи қәдимий түркийләр вә уйғурларниң тарихи билән зич алақидә болуп кәлгән. Шуниң үчүн болуш керәк, мәркизий асия татарлири һәққидә бу тәтқиқатқа қәдимий уйғурларниң өтмүшигә мунасивәтлик мәлуматларму киргүзүлгән. Мәсилән, китабта орун алған «дуня мәдәнийитидики бебаһа төһпә» намлиқ қисимда шәрқий түркистандики уйғур мәтбәәчиликиниң тарихи һәққидә ейтилған болуп, бу йәрдә уйғур мәтбәәчиликиниң миң йиллиқ тарихқа игә икәнлики, уйғурларниң дуня мәдәнийитигә бебаһа төһпә қошқанлиқи тәкитлиниду. Мәзкур китабта уйғурлар һәққидә қаралған йәнә бир муһим вә қизиқ мәсилә бу «тулума» вә «торма» сөзлириниң тарихий-келип чиқиш изаһлири. Китаб аптори бу мавзуни өз вақтида «совет түркийшунаслиқи» дәп аталған мәшһур журналда елан қилинған мақалиси асасида анализ қилиду. Бу мақалә әйни вақитта совет түркшунас алимлириниң юқири баһасиға еришкән иди. Алим бу әмгикидә хитай вә түркий мәнбәләр асасида хитайларниң пахта өстүрүш мәдәнийитини шәрқий түркистандин өзләштүрүп алғанлиқини көрситиду һәм буниңға испат сүпитидә хитайларниң «торлима» яки «тулума» дегән уйғур аталғусини қобул қилғанлиқини кәлтүриду. Мунир ерзин или вадиси вә униң әтраплирида пахта вә пахтидин ишләп чиқилған мәһсулатларниң илгири болғанлиқини һәм шуларға бағлиқ аталғуларниң әнә шу йәрләрдә пәйда болуп, андин башқа йәрләргә таралғанлиқини тәхмин қилиду.

Уйғурларға мунасивәтлик орун алған йәнә бир мәлумат бу китабниң биринчи бабидики «моңғул һөкүмранлиқи дәвридики шәрқий түркистан» намлиқ қисим. Бу қисимда қарахитайларниң шәрқий түркистандики һөкүмранлиқи, күчлүк хан рәһбәрликидики найман һакимийитиниң орниши, турпан уйғур идиқутлиқиниң моңғул империйисигә қошулуши һәм қәшқәрийә империйиси тәркибигә кириши, шундақла моңғул һөкүмранлиқи дәвридики шәрқий түркистанниң дөләт-мәмурий қурулуши, бу йәрдики моңғул һөкүмранлиқиниң ақивәтлири дегәнгә охшаш мәсилиләр қарилиду».

Китабниң «йирақ вақитлар сирлири» дегән иккинчи қисмида болса, алим татар алимлириниң дуняви бирләшмисиниң татарларниң миллий тарихиға аит мәнбәләрни, һөҗҗәтләрни издәп тепиш вә тарихий вәтәнгә қайтуруш, чәт мәмликәтләрдә туруватқан татарларниң тарихини өгиниш, чәт яқларда сақлиниватқан тәтқиқатларни, әсәрләрни нәшр қилиш һәққидики чақириқиға бинаән 19-вә 20-әсирләрдики йирақ шәрқ вә шәрқий түркистан татарлирини, тәқдирини тәтқиқ қилиду.
«явроасия чоңқурлуқлиридин» намлиқ бу китабқа шундақла м. Ерзинниң һаят йолидин елинған очерклар вә алим һәққидә мақалиларму киргүзүлгән. Мәзкур тәтқиқат кәң китабхан аммисиға мөлчәрләнгән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт