Tatar Uyghurshunas alimining yéngi tetqiqati almatada yoruq kördi

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2015-06-25
Élxet
Pikir
Share
Print
Yéqinda almatadiki "Ékonomika" neshriyatida meshhur qazaqistanliq tatar tarixchisi, Uyghurshunas, tarix penlirining namzati munir érzinning kitabining muqawisi.
Yéqinda almatadiki "Ékonomika" neshriyatida meshhur qazaqistanliq tatar tarixchisi, Uyghurshunas, tarix penlirining namzati munir érzinning kitabining muqawisi.
RFA/Oyghan

Yéqinda almatadiki "Ékonomika" neshriyatida meshhur qazaqistanliq tatar tarixchisi, Uyghurshunas, tarix penlirining namzati munir érzinning "Yawro'asiya chongqurluqliridin" namliq kitabi neshr qilindi.

Alimning qisqiche ömür bayanigha kélidighan bolsaq, u 1927-yili Uyghur élining altay rayonida tughulghan bolup, ürümchi pédagogika institutini xitay tilida tamamlighandin kéyin, 1947-we 1949-yillar ariliqida ghuljida "Inqilabiy sherqiy türkistan" géziti rédaksiyiside, andin "Ili géziti" de ishlidi. 1955-Yili qazaqistan'gha köchüp chiqqandin kéyin, qazaq dölet uniwérsitétining tarix fakultétini tamamlidi. U uzun yillar dawamida "Kommuniz tughi" yeni hazirqi "Uyghur awazi" gézitide, qazaqistan penler akadémiyiside, shu jümlidin melum bir waqit Uyghurshunasliq bölümi hem shu bölüm asasida qurulghan Uyghurshunasliq institutida emgek qildi. Shu jeryanda u "Uyghur sowét metbu'atining shekillinishi we tereqqiyati" témisida namzatliq dissértatsiyisini muweppeqiyetlik yaqilidi.

"Yawro'asiya chongqurluqliridin" namliq kitab asasen ikki qisimdin ibaret bolup, "Merkiziy asiya tatarliri" dep atalghan birinchi qisim merkiziy asiyani makanlighan tatar qebililirining ötmüsh tarixigha béghishlan'ghan. Tetqiqatchi xitay, paris, türkiy-soghda we bashqimu tillardiki menbelerge asaslan'ghan halda, tatarlarning merkiziy asiyaning köpligen rayonlirida, shu jümlidin dunxu'ang, turpan we bashqimu sheherlerde olturaqlashqanliqini tekitleydu.

Shuni alahide qeyt qilish kérekki, m. Érzin öz tetqiqatlirida Uyghur we tatarlarning yanmu-yan turup, uzun esirlerdin buyan merkiziy asiyaning tarixi we medeniyitide muhim rol oynap kelgenlikini otturigha qoyup kelgen. Bu kitabidimu u Uyghurlar hem ular makan etken térritoriyelerning tarixigha munasiwetlik melumatlarni keltüridu. Bu heqte tarix penlirining doktori ablehet kamalof mundaq dédi:
Merkiziy asiya tatarlirining tarixi qedimiy türkiyler we Uyghurlarning tarixi bilen zich alaqide bolup kelgen. Shuning üchün bolush kérek, merkiziy asiya tatarliri heqqide bu tetqiqatqa qedimiy Uyghurlarning ötmüshige munasiwetlik melumatlarmu kirgüzülgen. Mesilen, kitabta orun alghan "Dunya medeniyitidiki bébaha töhpe" namliq qisimda sherqiy türkistandiki Uyghur metbe'echilikining tarixi heqqide éytilghan bolup, bu yerde Uyghur metbe'echilikining ming yilliq tarixqa ige ikenliki, Uyghurlarning dunya medeniyitige bébaha töhpe qoshqanliqi tekitlinidu. Mezkur kitabta Uyghurlar heqqide qaralghan yene bir muhim we qiziq mesile bu "Tuluma" we "Torma" sözlirining tarixiy-kélip chiqish izahliri. Kitab aptori bu mawzuni öz waqtida "Sowét türkiyshunasliqi" dep atalghan meshhur zhurnalda élan qilin'ghan maqalisi asasida analiz qilidu. Bu maqale eyni waqitta sowét türkshunas alimlirining yuqiri bahasigha érishken idi. Alim bu emgikide xitay we türkiy menbeler asasida xitaylarning paxta östürüsh medeniyitini sherqiy türkistandin özleshtürüp alghanliqini körsitidu hem buninggha ispat süpitide xitaylarning "Torlima" yaki "Tuluma" dégen Uyghur atalghusini qobul qilghanliqini keltüridu. Munir érzin ili wadisi we uning etraplirida paxta we paxtidin ishlep chiqilghan mehsulatlarning ilgiri bolghanliqini hem shulargha baghliq atalghularning ene shu yerlerde peyda bolup, andin bashqa yerlerge taralghanliqini texmin qilidu.

Uyghurlargha munasiwetlik orun alghan yene bir melumat bu kitabning birinchi babidiki "Mongghul hökümranliqi dewridiki sherqiy türkistan" namliq qisim. Bu qisimda qaraxitaylarning sherqiy türkistandiki hökümranliqi, küchlük xan rehberlikidiki nayman hakimiyitining ornishi, turpan Uyghur idiqutliqining mongghul impériyisige qoshulushi hem qeshqeriye impériyisi terkibige kirishi, shundaqla mongghul hökümranliqi dewridiki sherqiy türkistanning dölet-memuriy qurulushi, bu yerdiki mongghul hökümranliqining aqiwetliri dégen'ge oxshash mesililer qarilidu".

Kitabning "Yiraq waqitlar sirliri" dégen ikkinchi qismida bolsa, alim tatar alimlirining dunyawi birleshmisining tatarlarning milliy tarixigha a'it menbelerni, höjjetlerni izdep tépish we tarixiy weten'ge qayturush, chet memliketlerde turuwatqan tatarlarning tarixini öginish, chet yaqlarda saqliniwatqan tetqiqatlarni, eserlerni neshr qilish heqqidiki chaqiriqigha bina'en 19-we 20-esirlerdiki yiraq sherq we sherqiy türkistan tatarlirini, teqdirini tetqiq qilidu.
"Yawro'asiya chongqurluqliridin" namliq bu kitabqa shundaqla m. Érzinning hayat yolidin élin'ghan ochérklar we alim heqqide maqalilarmu kirgüzülgen. Mezkur tetqiqat keng kitabxan ammisigha mölcherlen'gen.

Toluq bet