"Qehriman" gha aylan'ghan xitay jalliti jaw xenchi

Xitayche izdesh tori bolghan "Beydu" torining uchurlirida "Mingdin artuq sherqi türkistan armiyisini yoqatqan büyük xitay qehrimani jaw xenchi", "Sherqi türkistanchilargha qarshi küresh qehrimani jaw xenchi", "Döletning birlikini qoghdash qehrimani jaw xenchi" dégendek mawzularda yüzligen maqaliler uchraydu.
Ixtiyariy muxbirimiz yalqun
2013-01-28
Élxet
Pikir
Share
Print
Lutpulla mutellipning türmidin chiqqandin kéyinki chüshken süriti. Aqsu.
Lutpulla mutellipning türmidin chiqqandin kéyinki chüshken süriti. Aqsu.
ug.wikipedia.org

Hetta bezi maqalilerde uni "Xitayning shinjang zéminini qoghdashta nen ginyaw, zo zungtangdin kéyinki üchinchi közge körün'gen milliy qehriman" dep maxtaydu. Bezi tor hewskarliri mexsus jaw xenchi namigha tor betlerni échip, uning namigha abide tikleydu. Undaqta xitaylar teripidin"Qehriman" gha aylan'ghan bu jaw familik xitay kim?

Xitay hökümitining lutpulla mutellipke bergen "Inqilabi qurbanlar sherep guwahnamisi". 1956-Yili 8-awghust.
Xitay hökümitining lutpulla mutellipke bergen "Inqilabi qurbanlar sherep guwahnamisi". 1956-Yili 8-awghust. RFA/Yalqun

1945-Yili séntebirde sherqi türkistan milliy armiyisining jenubqa yürüsh qisimliri bay nahiyisini azad qilip, aqsugha qistap kélidu. Eslide aqsuda Uyghur xelqining ot yürek oghlani lutpulla mutellip qatarliq ilghar pikirlik yashlar teripidin qurulghan "Yash uchqunlar ittipaqi" namidiki bir teshkilat bar idi. Ular aqsuni qorshawgha alghan sherqi türkistan milliy armiyisige ichki qisimdin masliship heriket qilishni pilanlighan bolsimu, emma aqsuda turushluq gomindangchilar teripidin bayqilip qélip, qolgha élinidu. Ularning bir qismi chanap öltürülgen bolsa, yene bir qismi tapancha bilen qalaymiqan étip öltürülidu.

Talantliq yash sha'ir lutpulla mutellip gomindang armiyisining aqsuda turushluq qismining bash qomandani jaw xenchining öz qoli bilen étip tashlinidu. Lutpulla mutellipning jaw xenchi teripidin tapancha bilen étip tashlan'ghanliqini almatadiki "Mir" neshriyati teripidin neshr qilin'ghan "Tarixning öchmes izlir" namliq eslimining aptori abdukérim sabitofmu özining "Lutpulla mutellip qandaq öltürüldi‏?" dégen maqaliside delilleydu. Jaw xenchi ot yürek sha'ir, yash inqilabchi lutpulla mutellipni öz qoli bilen étip tashlighandin sirt, aqsugha qarshiliq 9 nahiye tewesidin minglighan Uyghurlarni "Sherqi türkistanchilargha yan basqan gumanliq unsurlar" dégen nam bilen qolgha élishqa buyruq chüshürüp, türmilerde qiynap öltürgüziwitidu. Sherqi türkistan milliy armiyisi aqsuni tashlap ghuljigha chékin'gende jaw xenchi qol astidiki gomindang eskerlirini toplap qayturma hujumgha ötüp, aqsu konasheher we bay teweside bigunah Uyghur xelqi üstidin qirghinchiliq élip baridu, chékin'gen milliy armiye qisimlirini éghir ziyan'gha uchritidu. 1949-Yili 10-ayda xitay kommunistliri Uyghur élige bésip kirgende kommunist armiyisige teslim bolidu. 1951-Yili xitay kommunistliri eksil'inqilabchilargha zerbe bérish herikiti qozghighanda qolgha élinip türmige tashlinidu. Uyghur élide élip barghan chékidin ashqan qilmishliri üchün ölümge höküm qilinip 1952-yili 5-ayning 20-küni miltiq bilen étip tashlinidu. Uning biwasite ziyankeshlikige uchrighan lutpulla mutellip we uning sepdashliri gomindang xitayliri teripidin ziyankeshlikke uchrighan "Inqilabi qurbanlar" dep qarilip, en'ge élinidu. Lutpulla mutellip 1956-yili 8-ayning 8-küni xitay kommunistlirining re'isi maw zédung qol qoyghan "Inqilabi qurban" dégen namgha érishidu.

Eyni chaghda xitay kommunistliri teripidin jallat hésablinip ölümge höküm qilin'ghan jaw xenchi emdilikte néme üchün "Xitaylarning milliy qehrimani", "Xitayning birlikini qoghdighan batur" gha aylinip qaldi? biz bu so'algha jawab tépish üchün norwégiyide yashawatqan Uyghur ziyaliysi semet ablani ziyaret qilduq.

Xitay tor betliridiki uchurlardin melum bolushiche, xitaylar teripidin qehriman qariliwatqanlar yalghuz jaw xenchila bolup qalmastin, yene ikki qoli Uyghur xelqining qéni bilen boyalghan, Uyghurlar teripidin qan icher jallatlar dep qariliwatqan zo zungtang, shing shisey, jin shurén, yang zingshing qatarliqlarmu bar.

Toluq bet