Журналист йошида китабида: шәрқий түркистан җумһурийити тоғрисида тохталди

Ихтиярий мухбиримиз һаҗи қутлуқ қадири
2013-11-26
Елхәт
Пикир
Share
Принт
японийәлик журналист йошида ичирониң «иккинчи дуня урушидин кейин ғайиб болған 183 дөләт» намлиқ китабиниң муқависи.
Японийәлик журналист йошида ичирониң «иккинчи дуня урушидин кейин ғайиб болған 183 дөләт» намлиқ китабиниң муқависи.
RFA/Qutluq

Японийәлик журналист йошида ичирониң «иккинчи дуня урушидин кейин ғайиб болған 183 дөләт» намлиқ 711 бәтлик хәлқара мунасивәтләргә аит әсири японийәдә нәшр қилинди.

Журналист йошида японийә сиясий қанун университети, васәда университети қатарлиқ университетларда хәлқара мунасивәтләр кәспий бойичә илим тәһсил қилған.

Хитайниң шяңгаңдики «шяңгаң почтиси гезити» қатарлиқ көплигән гезит вә журналлирида узун муддәт журналистлиқ, баш муһәррирлик вәзипилирини өтигән. 2007-Йилидин башлап японийәдә журналистлиқ билән шуғулланмақта.

Аптор мәзкур китабиниң он биринчи бабиниң биринчи қисмида «шәрқий түркистан җумһурийити» дегән сәрләвһидә уйғурлар һәққидә тәпсилий тохталған.

Аптор «шәрқий түркистан җумһурийити» дегән темисини мундақ башлиған: шәрқий түркистан җумһурийити, мәркизи ғулҗа, 1944-йили 11-айниң 12-күни қурулған.

Журналист йошида тарихта қурулған шәрқий түркистан җумһурийитиниң һазирқи хитайдики уйғур аптоном райони икәнликини, шәрқий түркистандин башқа йәнә ғәрбий түркистанниңму мәвҗутлуқини баян қилип, ғәрбий түркистанниң түркмәнистан, өзбекистан, қазақистан, қирғизистан қатарлиқ дөләтләр икәнликини көрсәткән.

Аптор йәнә түркистан аталғуси тоғрисида тохтилип, түркистан дәп аталған тупрақларниң түркий хәлқләргә мәнсуп земинлар икәнликини әскәрткән.

Журналист йошида әсиридә 1944-йили 8-айда илиниң тағлиқ районлиридики уйғур партизанлириниң дәсләпки қәдәмдики мустәқиллиқ һәрикитини башлиши билән 1944-йили 11-айниң 7-күни пүткүл илидә қозғилаң көтүрүлүп, бәш күндин кейин шәрқий түркистан җумһурийитиниң қурулғанлиқини баян қилған.

Аптор әсиридә җумһурийәт рәиси илихан төриниң диний өлима болғанлиқидин униң ислам диниң әқидилиригә хас һалда һакимийәт қуруш вә башқуруш нийити болсиму, әмма өзиниң диний арзуси билән дөләт қуруш вә башқуруш ғайисигә йитәлмигәнликини баян қилған.

Журналист йошида әсиридә 1945-йили 9-айда шәрқий түркистан армийиси тосаттинла москваниң буйруқи билән дихуа йәни һазирқи үрүмчи әтрапида алға илгириләштин тохтилип қоюлғанлиқини баян қилған вә буниң сәвәби үстидә тохтилип;«шу йили 8-айда хитай һакимийити советлар билән достлуқ келишими һазирлап, ташқи моңғулийәниң мустәқил болушиға йол қоюп, советлар иттипақиниң манҗурийәдики барлиқ тәләплирини орунлашқа қошулған. Әмма советлар иттипақидин шинҗаңниң мәсилисигә арилашмаслиқни тәләп қилған»дәп көрсәткән.

Йошида әсиридә совет иттипақи шәрқий түркистан җумһурийитини хитай һакимийити билән сөһбәт өткүзүшкә тәшәббус қилип, уйғурларни шәрқий түркистан мустәқиллиқидин ваз кәчтүрүп,милләтләр баравәр болған аптономийә қурушни тәрғиб қилғанлиқини билдүргән

Әсәрдә «1946-йили 1-айда шәрқий түркистан җумһурийити билән гоминдаң һөкүмити арисида тинчлиқ келишими йәни 11 бетим түзүлүп 6-айда шәрқий түркистан җумһурийитиниң вәкиллири билән гоминдаң һөкүмити сөһбәт йиғини өткүзүп, икки тәрәп ички ишлар министирлиқлириниң өз-ара келишиши билән бирләшмә һөкүмәт қурулди» дейилгән.

Йошида әсиридә «шәрқий түркистан җумһурийитиниң рәиси илихан төрә тинчлиқ келишимигә қарши чиқип, мустәқиллиқ тәләп қилғанлиқи үчүн, советлар иттипақи армийиси уни дәрһал көздин ғайиб қилди» дегән.

Йошида әсиридә 1949-йили хитай хәлқ азадлиқ армийисиниң уйғур елиға киргәнликини, совет иттипақи рәһбәрлири билән хитай компартийисиниң рәһбәрлири учришип пикир һасил қилғандин кейин, шу йили 8-айда хитай хәлқ җумһурийитиниң мәркизи бейҗиңда ечилидиған тунҗи нөвәтлик мәмликәтлик хәлқ сиясий кеңиши йиғиниға қатнишиш үчүн советлар иттипақиниң айропиланиға олтуруп бейҗиңға сәпәргә чиққан шәрқий түркистан җумһурийитиниң рәһбәрлири «совет иттипақиға елип келинип, шу йәрдә өлтүрүлди» дәп баян қилған.

Аптор әсиридә йәнә «йеқинға қәдәр хитай дөлити шәрқий түркистан җумһурийити рәһбәрлириниң айропилан вәқәсидә қаза қилғанлиқини тәшвиқ қилған болсиму, әмма советлар иттипақи парчиланғандин кейин һөкүмәт даирилири ашкарилиған бәзи совет иттипақиниң кона архиплирида шәрқий түркистан рәһбәрлириниң совет иттипақида өлтүрүлгәнлики көрситилгән» дәп баян қилған.

Әсәрдә 20-әсирниң бешида қурулған икки қетимлиқ шәрқий түркистан җумһурийитиниң советлар иттипақиниң ярдимидә қурулуп, уларниң пиланлишида вәйран болғанлиқини алға сүргән.

Аптор әсәрдә шәрқий түркистан җумһурийитиниң рәһбәрлиридин бири болған сәйпидин әзизиниң шәрқий түркистан җумһурийити йимирилгәндин кейин бир мәзгил уйғур елида турғанлиқини, кейин хизмити бейҗиңға йөткилип, хитай компартийисигә әгишип хизмәт қилип, 2003-йили бейҗиңда вапат болғанлиқини тәпсилий баян қилған.

Әйни йилларда ғулҗида шәрқий түркистан җумһурийитиниң рәһбәрлиридин әхмәтҗан қасими қатарлиқ рәһбәрләрниң мейит намизиға иштрак қилған, һазир қазақистанниң алмата шәһиридә яшаватқан дуня уйғур қурултийиниң мәслиһәтчиси, атақлиқ уйғур зиялийси риза сәмиди әпәнди зияритимизни қобул қилип бу һәқтә тохтилип өтти.

Аваз улинишидин тәпсилатини аңлаң.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт