Zhurnalist yoshida kitabida: sherqiy türkistan jumhuriyiti toghrisida toxtaldi

Ixtiyariy muxbirimiz haji qutluq qadiri
2013-11-26
Élxet
Pikir
Share
Print
Yaponiyelik zhurnalist yoshida ichironing "Ikkinchi dunya urushidin kéyin ghayib bolghan 183 dölet" namliq kitabining muqawisi.
Yaponiyelik zhurnalist yoshida ichironing "Ikkinchi dunya urushidin kéyin ghayib bolghan 183 dölet" namliq kitabining muqawisi.
RFA/Qutluq

Yaponiyelik zhurnalist yoshida ichironing "Ikkinchi dunya urushidin kéyin ghayib bolghan 183 dölet" namliq 711 betlik xelq'ara munasiwetlerge a'it esiri yaponiyede neshr qilindi.

Zhurnalist yoshida yaponiye siyasiy qanun uniwérsitéti, waseda uniwérsitéti qatarliq uniwérsitétlarda xelq'ara munasiwetler kespiy boyiche ilim tehsil qilghan.

Xitayning shyanggangdiki "Shyanggang pochtisi géziti" qatarliq köpligen gézit we zhurnallirida uzun muddet zhurnalistliq, bash muherrirlik wezipilirini ötigen. 2007-Yilidin bashlap yaponiyede zhurnalistliq bilen shughullanmaqta.

Aptor mezkur kitabining on birinchi babining birinchi qismida "Sherqiy türkistan jumhuriyiti" dégen serlewhide Uyghurlar heqqide tepsiliy toxtalghan.

Aptor "Sherqiy türkistan jumhuriyiti" dégen témisini mundaq bashlighan: sherqiy türkistan jumhuriyiti, merkizi ghulja, 1944-yili 11-ayning 12-küni qurulghan.

Zhurnalist yoshida tarixta qurulghan sherqiy türkistan jumhuriyitining hazirqi xitaydiki Uyghur aptonom rayoni ikenlikini, sherqiy türkistandin bashqa yene gherbiy türkistanningmu mewjutluqini bayan qilip, gherbiy türkistanning türkmenistan, özbékistan, qazaqistan, qirghizistan qatarliq döletler ikenlikini körsetken.

Aptor yene türkistan atalghusi toghrisida toxtilip, türkistan dep atalghan tupraqlarning türkiy xelqlerge mensup zéminlar ikenlikini eskertken.

Zhurnalist yoshida esiride 1944-yili 8-ayda ilining taghliq rayonliridiki Uyghur partizanlirining deslepki qedemdiki musteqilliq herikitini bashlishi bilen 1944-yili 11-ayning 7-küni pütkül ilide qozghilang kötürülüp, besh kündin kéyin sherqiy türkistan jumhuriyitining qurulghanliqini bayan qilghan.

Aptor esiride jumhuriyet re'isi ilixan törining diniy ölima bolghanliqidin uning islam dining eqidilirige xas halda hakimiyet qurush we bashqurush niyiti bolsimu, emma özining diniy arzusi bilen dölet qurush we bashqurush ghayisige yitelmigenlikini bayan qilghan.

Zhurnalist yoshida esiride 1945-yili 9-ayda sherqiy türkistan armiyisi tosattinla moskwaning buyruqi bilen dixu'a yeni hazirqi ürümchi etrapida algha ilgirileshtin toxtilip qoyulghanliqini bayan qilghan we buning sewebi üstide toxtilip؛"Shu yili 8-ayda xitay hakimiyiti sowétlar bilen dostluq kélishimi hazirlap, tashqi mongghuliyening musteqil bolushigha yol qoyup, sowétlar ittipaqining manjuriyediki barliq teleplirini orunlashqa qoshulghan. Emma sowétlar ittipaqidin shinjangning mesilisige arilashmasliqni telep qilghan"dep körsetken.

Yoshida esiride sowét ittipaqi sherqiy türkistan jumhuriyitini xitay hakimiyiti bilen söhbet ötküzüshke teshebbus qilip, Uyghurlarni sherqiy türkistan musteqilliqidin waz kechtürüp,milletler barawer bolghan aptonomiye qurushni terghib qilghanliqini bildürgen

Eserde "1946-Yili 1-ayda sherqiy türkistan jumhuriyiti bilen gomindang hökümiti arisida tinchliq kélishimi yeni 11 bétim tüzülüp 6-ayda sherqiy türkistan jumhuriyitining wekilliri bilen gomindang hökümiti söhbet yighini ötküzüp, ikki terep ichki ishlar ministirliqlirining öz-ara kélishishi bilen birleshme hökümet quruldi" déyilgen.

Yoshida esiride "Sherqiy türkistan jumhuriyitining re'isi ilixan töre tinchliq kélishimige qarshi chiqip, musteqilliq telep qilghanliqi üchün, sowétlar ittipaqi armiyisi uni derhal közdin ghayib qildi" dégen.

Yoshida esiride 1949-yili xitay xelq azadliq armiyisining Uyghur éligha kirgenlikini, sowét ittipaqi rehberliri bilen xitay kompartiyisining rehberliri uchriship pikir hasil qilghandin kéyin, shu yili 8-ayda xitay xelq jumhuriyitining merkizi béyjingda échilidighan tunji nöwetlik memliketlik xelq siyasiy kéngishi yighinigha qatnishish üchün sowétlar ittipaqining ayropilanigha olturup béyjinggha seperge chiqqan sherqiy türkistan jumhuriyitining rehberliri "Sowét ittipaqigha élip kélinip, shu yerde öltürüldi" dep bayan qilghan.

Aptor esiride yene "Yéqin'gha qeder xitay döliti sherqiy türkistan jumhuriyiti rehberlirining ayropilan weqeside qaza qilghanliqini teshwiq qilghan bolsimu, emma sowétlar ittipaqi parchilan'ghandin kéyin hökümet da'iriliri ashkarilighan bezi sowét ittipaqining kona arxiplirida sherqiy türkistan rehberlirining sowét ittipaqida öltürülgenliki körsitilgen" dep bayan qilghan.

Eserde 20-esirning béshida qurulghan ikki qétimliq sherqiy türkistan jumhuriyitining sowétlar ittipaqining yardimide qurulup, ularning pilanlishida weyran bolghanliqini algha sürgen.

Aptor eserde sherqiy türkistan jumhuriyitining rehberliridin biri bolghan seypidin ezizining sherqiy türkistan jumhuriyiti yimirilgendin kéyin bir mezgil Uyghur élida turghanliqini, kéyin xizmiti béyjinggha yötkilip, xitay kompartiyisige egiship xizmet qilip, 2003-yili béyjingda wapat bolghanliqini tepsiliy bayan qilghan.

Eyni yillarda ghuljida sherqiy türkistan jumhuriyitining rehberliridin exmetjan qasimi qatarliq rehberlerning méyit namizigha ishtrak qilghan, hazir qazaqistanning almata shehiride yashawatqan dunya Uyghur qurultiyining meslihetchisi, ataqliq Uyghur ziyaliysi riza semidi ependi ziyaritimizni qobul qilip bu heqte toxtilip ötti.

Awaz ulinishidin tepsilatini anglang.

Toluq bet