Ғәрбниң «ярдими» дә шәрқ дунясида кеңийиватқан тутқунлар әмгики

Мухбиримиз әзиз
2019-10-22
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Америка дөләт мәҗлисидә өткүзүлгән «уйғур дияридики мәҗбурий әмгәк» темисидики гуваһлиқ бериш йиғинида профессор майкил поснер(солда) вә доктор адрян зенз әпәндиләр гуваһлиқ бәрди. 2019-Йили 17-өктәбир. Вашингтон.
Америка дөләт мәҗлисидә өткүзүлгән «уйғур дияридики мәҗбурий әмгәк» темисидики гуваһлиқ бериш йиғинида профессор майкил поснер(солда) вә доктор адрян зенз әпәндиләр гуваһлиқ бәрди. 2019-Йили 17-өктәбир. Вашингтон.
cecc.gov

«Уйғурлар дуч келиватқан қисмәт вә хоңкоңлуқлар учраватқан бастуруш һәрикити әмәлийәттә хитай һөкүмитиниң сиясий түзүмни ислаһат қилишни зинһар халимаслиқи пәйда қилған икки түрлүк һадисә» дәйду профессор майкил поснер. Ню-йорк университетиниң профессори, америка ташқи ишлар министирлиқиниң сабиқ әмәлдари америка дөләт мәҗлисигә қарашлиқ хитай ишлири иҗраийә комитети өткүзгән 17-өктәбирдики гуваһлиқ бериш йиғинида нуқтилиқ һалда уйғурлар дуч келиватқан сиясий бастуруш һәрикитидә ғәрб ширкәтлириниң техника ярдими бәкму зор рол ойниғанлиқи һәққидә тохтилип юқириқи сөзни қилди.

Профессор майкил поснерниң пикричә, хитай һөкүмити «омумий хәлқниң намратлиқини түгәттуқ» дәп махтанған билән әң әқәллий һәқ вә һоқуқларниң аяқ-асти болуши хитайдики омумйүзлүк һадисә һесаблиниду. Болупму һазир бир милйондин артуқ уйғурниң лагерға қамилиши һәммигә мәлумлуқ пакит болуп қалғанлиқи, йәнә келип лагерға қамалған бу уйғурларниң мәҗбурий әмгәккә селиниши һәққидә көплигән учурлар ашкара болуши билән америка тәрәптин бир қатар иҗабий инкаслар мәлум болушқа башлиди. Болупму буниңда америка сода министирлиқиниң 28 хитай муәссәсини «қара тизимлик» кә елиши, америка һөкүмитиниң уйғурлар дияридики зулумға шерик әмәлдарларға виза чәклимиси қоюши, америка таможна вә чегра мудапиә идарисиниң дәсләпки қәдәмдә хотәндики мәҗбурий әмгәкниң мәһсули болған балилар кийимлирини чеграда тутуп қалғанлиқи зор дәриҗидә алқишлашқа тегишлик әһвал икән.

Профессор майкил шуниң билән биргә алаһидә тәкитлигән йәнә бир нуқта америка һөкүмити вә ахбарат саһәсиниң бесими билән бир қисим америка ширкәтлири хитайға өз мәһсулатлирини сатмас болған. Чүнки бу мәһсулатлар биваситә яки васитилик һалда хитай һөкүмитиниң уйғур вә башқа хәлқләрни нишан қилған бастуруш һәрикитигә һәмдәм болуп қалған. Әмма шуниң билән биргә һелиһәм бир қисим америка ширкәтлири хитайниң назарәт механизми үчүн кәм болса болмайдиған юқири пән-техника мәһсулатлирини хитайға зор миқдарда сатмақта. Буниң билән хитайниң уйғурлар дияридики назарәт системиси вә тутқун һәрикити наһайити үнүмлүк давам қилмақта. Болупму Thermo Fisher, Hikvision, Amax қатарлиқ ширкәтләрниң нәччә йүз милйон америка доллирилиқ сода паалийити аллиқачан хитай һөкүмитигә наһайити зор қулайлиқни яритип бәргән. Әмдиликтә болса Google, Microsoft, Apple қатарлиқ ширкәтләр бивастә яки васитилик һалда хитайниң шәртлиригә қошулған һалда хитайда кеңийиватиду. Гәрчә бу ширкәтләр өзлириниң қилмишлирини «шу җайниң қануниға риайә қилғанлиқ» дәп ақлисиму буниңда көплигән соаллар мәвҗут.

Гуваһлиқ йиғинида сөз қилған йәнә бир алим «коммунизм қурбанлири хатирә фонди» ниң хадими, доктор адрян зенз иди. У нөвәттә хитай һөкүмити милйонлиған уйғурни лагерға қамап болғандин кейинки муһим қәдәмниң бу уйғурларни давамлиқ һөкүмәтниң биваситә контроллуқида тутуп туруш икәнликини алаһидә тәкитлиди. Униң пикричә, хитай һөкүмити һазир «узақ мәзгиллик әминлик вә иҗтимаий муқимлиқ» бәрпа қилиш намида лагер тутқунлирини мәһкәм һалда өз контроллуқида тутмақта, шундақла уларни мәҗбурий әмгәккә салмақта.

Доктор адрянниң пикричә, хитай һөкүмити уйғур тутқунларни мәҗбурий әмгәккә селиш арқилиқ «бир бәлвағ бир йол қурулуши» ниң ядроси болған бу районда аз дегәндиму «аз санлиқ» милләтләр һөкүмәтниң толуқ контроллуқида болуш, улардики икки әвладниң мәдәнийәт җәһәттики улиниш йүзлинишини кесип ташлаш, ‹бир бәлвағ бир йол қурулуши'ниң бихәтәрликигә кепиллик қилиш дегәндәк мәқсәдләргә йетәләйдикән. Һазир ташқи дуняға мәлум болған лагерлар болса буниңдики әң үнүмлүк усул болуп, лагер тутқунлириниң мәҗбурий әмгәккә селиниши буниңдики иккинчи қәдәмниң әмәлгә ешип болғанлиқини көрситикән. Бу хил мәҗбурий әмгәк күчлири мәвҗут болғанлиқтин һазир «шинҗаңға ярдәм бериш» намида хитайдики 19 өлкә вә шәһәрниң милярд-милярд сомлап мәбләғ селиши һәмдә уйғурлар диярида көпләп завутларни ечиши оттуриға чиққан. Бу болса хитай һөкүмитиниң тәшвиқатлирида «йәрлик хәлқни намратлиқтин қутулдуруш» мавзусида көпләп тәшвиқ қилинмақта.

Йиғин арилиқида биз профессор майкил поснер билән бу қетимлиқ гуваһлиқ йиғини һәққидә сөзләштуқ. У өзиниң бу қетимлиқ йиғиндин толиму мәмнун икәнликини, болупму америка һөкүмитиниң уйғурларни бастурушқа шерик хитай ширкәтлири вә муәссәлирини җазалашқа өтүшидин хушал болғанлиқини билдүрүп мундақ деди: «бу қетимлиқ гуваһлиқ бериш йиғинида йеқинда елан қилинған бир қатар җазалаш тәдбирлиригә, шуниңдәк назарәт механизмини иҗра қилғучи ширкәтләр, мәҗбурий әмгәк яки мәһбуслар әмгики мәсилисигә қарап чиқти. Әмди бу йәрдики мәсилә америка һөкүмити бу тәдбирләрни қандақ иҗра қилиду, дегәнгә апириду. Йәнә бири америка наһайити ениқ қилип хитай һөкүмитигә ‹сениң шинҗаңда қиливатқанлириң пүтүнләй йолдин чиқип кәткәнлик' дегән учурни йоллаватиду.»

Биз нөвәттә уйғурлар дияридики мәһбуслар әмгики һәққидә көплигән испатлар мәлум болуватқанлиқини, әмма шундақтиму америкада бу хил әмгәкниң мәһсулатиға базар чиқиши һәққидә сориғинимизда у буниңға мәлум бир җәрянниң кетидиғанлиқини алаһидә тәкитләп мундақ деди: «мениңчә бу йәрдики муһим бир мәсилә һазир мәвҗут болуватқан қанунларни һәмдә биз һазир иҗра қилишқа йоллиған тәдбирләрни техиму қаттиқ рәвиштә иҗра қилиштур. Буниңда мәҗбурий әмгәк яки мәһбуслар әмгикигә четишлиқ һәрқандақ мәһсулатниң америка базириға киришигә қәтий йол қоймаслиқ лазим. Буниңдики йәнә бир қийин мәсилә буни әмәлийәттә қандақ иҗра қилиш мәсилисидур. Чүнки һазир шинҗаңдики уйғурларниң бешиға келиватқан күлпәтләр наһайити қабаһәтлик шәкилдә давам қиливатиду. Бу болса ашкара вә еғир болған, йәнә келип зор көләмни тәшкил қилидиған кишилик һоқуқ дәпсәндичилики. Шуңа биз бу мәсилидә қолимиздин немә кәлсә шунчилик қилип бу мәсилидики қийинчилиқларға тақабил турушимиз лазим.»

Доктор адрян зенз болса өзиниң мәһбуслар әмгикиниң мәқсити иқтисадий үнүм яритиш, дәп қаримайдиғанлиқини билдүрди. Униң пикричә, хитай һөкүмити лагер мәһбуслириниң мәҗбурий әмгикини өзлириниң «иҗтимаий контроллуқ» тәк ахирқи нишани үчүн васитә қиливалған, халас. У бу һәқтә мундақ деди: «асасий нишан муқимлиқ вә контроллуқ. Чүнки мушундақ қилғанда улар кишиләрни пүтүнләй һөкүмәтниң контроллуқида болуватқан маканларға бәнд қилип қоялайду. Бу җайларға бәнд қилинған кишиләр дин билән мәшғул болалмайду, әксичә пәқәт буйрулған хизмәтнила қилиду. Буниңда йәнә бир яқтин һәрқайси аилиләр чак-чекидин бөсүлүп кетидиған болғачқа һөкүмәт бу аилиләрни бир яқлиқ қилишта бу аилиләрдинму көпрәк вақитқа игә болалайду. Бу хил иҗтимаий контроллуқ болса уйғурларни удулла мәҗбурий әмгәккә муптила қилиду. Бу уларниң әң муһим нишанидур.»

Биз бу хилдики мәҗбурий әмгәкниң гитлер германийәси дәвридә йәһудийлар баштин кәчүргән һадисиләр икәнликини, әмдиликтә уйғурлар дуч келиватқан әң чоң иҗтимаий паҗиәләрниң бири болуп қалғанлиқини ейтип, бу икки хил һадисә оттурисида қандақ маһийәтлик пәрқ барлиқини соридуқ. Доктор адрян буниңдики ахирқи мәқсәтниң охшимайдиғанлиқини, уйғурлар дуч кәлгәнниң «иҗтимаий муқимлиқ» ни көзлигән тәдбир икәнликини билдүрди. У мундақ деди: «омумий җәһәттин алғанда буларға техиму тәпсилийрәк қарап чиқишқа тоғра келиду. Чүнки буларниң ахирқи мәқсити охшимайду. Алдинқисида уларни йоқитиветиш баш нишан қилинған, буниңда ирқий тазилаш хаһиши муһим орун тутиду. Шинҗаңдикиси болса узун мәзгилни көзлигән, шундақла уйғурлар вә башқа аз санлиқ болған милләтләрни мәҗбурий әмгәккә орунлаштурушни көзлигән тәдбирләрдур.»

Мәлум болушичә, уйғурлар дияридики мәҗбурий әмгәк дәсләпки қәдәмдә дуняниң диққитини қозғаватқан болуп, буниң ғәрб дунясида техиму көп инкас вә тәдбирләргә сәвәб болуши үмид қилинмақта икән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт