Gherbning "Yardimi" de sherq dunyasida kéngiyiwatqan tutqunlar emgiki

Muxbirimiz eziz
2019-10-22
Élxet
Pikir
Share
Print
Amérika dölet mejliside ötküzülgen "Uyghur diyaridiki mejburiy emgek" témisidiki guwahliq bérish yighinida proféssor maykil posnér(solda) we doktor adryan zénz ependiler guwahliq berdi. 2019-Yili 17-öktebir. Washin'gton.
Amérika dölet mejliside ötküzülgen "Uyghur diyaridiki mejburiy emgek" témisidiki guwahliq bérish yighinida proféssor maykil posnér(solda) we doktor adryan zénz ependiler guwahliq berdi. 2019-Yili 17-öktebir. Washin'gton.
cecc.gov

"Uyghurlar duch kéliwatqan qismet we xongkongluqlar uchrawatqan basturush herikiti emeliyette xitay hökümitining siyasiy tüzümni islahat qilishni zinhar xalimasliqi peyda qilghan ikki türlük hadise" deydu proféssor maykil posnér. Nyu-york uniwérsitétining proféssori, amérika tashqi ishlar ministirliqining sabiq emeldari amérika dölet mejlisige qarashliq xitay ishliri ijra'iye komitéti ötküzgen 17-öktebirdiki guwahliq bérish yighinida nuqtiliq halda Uyghurlar duch kéliwatqan siyasiy basturush herikitide gherb shirketlirining téxnika yardimi bekmu zor rol oynighanliqi heqqide toxtilip yuqiriqi sözni qildi.

Proféssor maykil posnérning pikriche, xitay hökümiti "Omumiy xelqning namratliqini tügettuq" dep maxtan'ghan bilen eng eqelliy heq we hoquqlarning ayaq-asti bolushi xitaydiki omumyüzlük hadise hésablinidu. Bolupmu hazir bir milyondin artuq Uyghurning lagérgha qamilishi hemmige melumluq pakit bolup qalghanliqi, yene kélip lagérgha qamalghan bu Uyghurlarning mejburiy emgekke sélinishi heqqide köpligen uchurlar ashkara bolushi bilen amérika tereptin bir qatar ijabiy inkaslar melum bolushqa bashlidi. Bolupmu buningda amérika soda ministirliqining 28 xitay mu'essesini "Qara tizimlik" ke élishi, amérika hökümitining Uyghurlar diyaridiki zulumgha shérik emeldarlargha wiza cheklimisi qoyushi, amérika tamozhna we chégra mudapi'e idarisining deslepki qedemde xotendiki mejburiy emgekning mehsuli bolghan balilar kiyimlirini chégrada tutup qalghanliqi zor derijide alqishlashqa tégishlik ehwal iken.

Proféssor maykil shuning bilen birge alahide tekitligen yene bir nuqta amérika hökümiti we axbarat sahesining bésimi bilen bir qisim amérika shirketliri xitaygha öz mehsulatlirini satmas bolghan. Chünki bu mehsulatlar biwasite yaki wasitilik halda xitay hökümitining Uyghur we bashqa xelqlerni nishan qilghan basturush herikitige hemdem bolup qalghan. Emma shuning bilen birge hélihem bir qisim amérika shirketliri xitayning nazaret méxanizmi üchün kem bolsa bolmaydighan yuqiri pen-téxnika mehsulatlirini xitaygha zor miqdarda satmaqta. Buning bilen xitayning Uyghurlar diyaridiki nazaret sistémisi we tutqun herikiti nahayiti ünümlük dawam qilmaqta. Bolupmu Thermo Fisher, Hikvision, Amax qatarliq shirketlerning nechche yüz milyon amérika dolliriliq soda pa'aliyiti alliqachan xitay hökümitige nahayiti zor qulayliqni yaritip bergen. Emdilikte bolsa Google, Microsoft, Apple qatarliq shirketler biwaste yaki wasitilik halda xitayning shertlirige qoshulghan halda xitayda kéngiyiwatidu. Gerche bu shirketler özlirining qilmishlirini "Shu jayning qanunigha ri'aye qilghanliq" dep aqlisimu buningda köpligen so'allar mewjut.

Guwahliq yighinida söz qilghan yene bir alim "Kommunizm qurbanliri xatire fondi" ning xadimi, doktor adryan zénz idi. U nöwette xitay hökümiti milyonlighan Uyghurni lagérgha qamap bolghandin kéyinki muhim qedemning bu Uyghurlarni dawamliq hökümetning biwasite kontrolluqida tutup turush ikenlikini alahide tekitlidi. Uning pikriche, xitay hökümiti hazir "Uzaq mezgillik eminlik we ijtima'iy muqimliq" berpa qilish namida lagér tutqunlirini mehkem halda öz kontrolluqida tutmaqta, shundaqla ularni mejburiy emgekke salmaqta.

Doktor adryanning pikriche, xitay hökümiti Uyghur tutqunlarni mejburiy emgekke sélish arqiliq "Bir belwagh bir yol qurulushi" ning yadrosi bolghan bu rayonda az dégendimu "Az sanliq" milletler hökümetning toluq kontrolluqida bolush, ulardiki ikki ewladning medeniyet jehettiki ulinish yüzlinishini késip tashlash, 'bir belwagh bir yol qurulushi'ning bixeterlikige képillik qilish dégendek meqsedlerge yételeydiken. Hazir tashqi dunyagha melum bolghan lagérlar bolsa buningdiki eng ünümlük usul bolup, lagér tutqunlirining mejburiy emgekke sélinishi buningdiki ikkinchi qedemning emelge éship bolghanliqini körsitiken. Bu xil mejburiy emgek küchliri mewjut bolghanliqtin hazir "Shinjanggha yardem bérish" namida xitaydiki 19 ölke we sheherning milyard-milyard somlap meblegh sélishi hemde Uyghurlar diyarida köplep zawutlarni échishi otturigha chiqqan. Bu bolsa xitay hökümitining teshwiqatlirida "Yerlik xelqni namratliqtin qutuldurush" mawzusida köplep teshwiq qilinmaqta.

Yighin ariliqida biz proféssor maykil posnér bilen bu qétimliq guwahliq yighini heqqide sözleshtuq. U özining bu qétimliq yighindin tolimu memnun ikenlikini, bolupmu amérika hökümitining Uyghurlarni basturushqa shérik xitay shirketliri we mu'esselirini jazalashqa ötüshidin xushal bolghanliqini bildürüp mundaq dédi: "Bu qétimliq guwahliq bérish yighinida yéqinda élan qilin'ghan bir qatar jazalash tedbirlirige, shuningdek nazaret méxanizmini ijra qilghuchi shirketler, mejburiy emgek yaki mehbuslar emgiki mesilisige qarap chiqti. Emdi bu yerdiki mesile amérika hökümiti bu tedbirlerni qandaq ijra qilidu, dégen'ge apiridu. Yene biri amérika nahayiti éniq qilip xitay hökümitige 'séning shinjangda qiliwatqanliring pütünley yoldin chiqip ketkenlik' dégen uchurni yollawatidu."

Biz nöwette Uyghurlar diyaridiki mehbuslar emgiki heqqide köpligen ispatlar melum boluwatqanliqini, emma shundaqtimu amérikada bu xil emgekning mehsulatigha bazar chiqishi heqqide sorighinimizda u buninggha melum bir jeryanning kétidighanliqini alahide tekitlep mundaq dédi: "Méningche bu yerdiki muhim bir mesile hazir mewjut boluwatqan qanunlarni hemde biz hazir ijra qilishqa yollighan tedbirlerni téximu qattiq rewishte ijra qilishtur. Buningda mejburiy emgek yaki mehbuslar emgikige chétishliq herqandaq mehsulatning amérika bazirigha kirishige qet'iy yol qoymasliq lazim. Buningdiki yene bir qiyin mesile buni emeliyette qandaq ijra qilish mesilisidur. Chünki hazir shinjangdiki Uyghurlarning béshigha kéliwatqan külpetler nahayiti qabahetlik shekilde dawam qiliwatidu. Bu bolsa ashkara we éghir bolghan, yene kélip zor kölemni teshkil qilidighan kishilik hoquq depsendichiliki. Shunga biz bu mesilide qolimizdin néme kelse shunchilik qilip bu mesilidiki qiyinchiliqlargha taqabil turushimiz lazim."

Doktor adryan zénz bolsa özining mehbuslar emgikining meqsiti iqtisadiy ünüm yaritish, dep qarimaydighanliqini bildürdi. Uning pikriche, xitay hökümiti lagér mehbuslirining mejburiy emgikini özlirining "Ijtima'iy kontrolluq" tek axirqi nishani üchün wasite qiliwalghan, xalas. U bu heqte mundaq dédi: "Asasiy nishan muqimliq we kontrolluq. Chünki mushundaq qilghanda ular kishilerni pütünley hökümetning kontrolluqida boluwatqan makanlargha bend qilip qoyalaydu. Bu jaylargha bend qilin'ghan kishiler din bilen meshghul bolalmaydu, eksiche peqet buyrulghan xizmetnila qilidu. Buningda yene bir yaqtin herqaysi a'ililer chak-chékidin bösülüp kétidighan bolghachqa hökümet bu a'ililerni bir yaqliq qilishta bu a'ililerdinmu köprek waqitqa ige bolalaydu. Bu xil ijtima'iy kontrolluq bolsa Uyghurlarni udulla mejburiy emgekke muptila qilidu. Bu ularning eng muhim nishanidur."

Biz bu xildiki mejburiy emgekning gitlér gérmaniyesi dewride yehudiylar bashtin kechürgen hadisiler ikenlikini, emdilikte Uyghurlar duch kéliwatqan eng chong ijtima'iy paji'elerning biri bolup qalghanliqini éytip, bu ikki xil hadise otturisida qandaq mahiyetlik perq barliqini soriduq. Doktor adryan buningdiki axirqi meqsetning oxshimaydighanliqini, Uyghurlar duch kelgenning "Ijtima'iy muqimliq" ni közligen tedbir ikenlikini bildürdi. U mundaq dédi: "Omumiy jehettin alghanda bulargha téximu tepsiliyrek qarap chiqishqa toghra kélidu. Chünki bularning axirqi meqsiti oxshimaydu. Aldinqisida ularni yoqitiwétish bash nishan qilin'ghan, buningda irqiy tazilash xahishi muhim orun tutidu. Shinjangdikisi bolsa uzun mezgilni közligen, shundaqla Uyghurlar we bashqa az sanliq bolghan milletlerni mejburiy emgekke orunlashturushni közligen tedbirlerdur."

Melum bolushiche, Uyghurlar diyaridiki mejburiy emgek deslepki qedemde dunyaning diqqitini qozghawatqan bolup, buning gherb dunyasida téximu köp inkas we tedbirlerge seweb bolushi ümid qilinmaqta iken.

Toluq bet