Мәҗбурий әмгәккә селиниватқан тутқунларниң тәқдири муһаҗирәттики уйғур вә қазақларни әндишәләндүрмәктә

Мухбиримиз меһрибан
2020-03-06
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Америка дөләт мәҗлиси бинасида өткүзүлгән «уйғур районидики мәҗбурий әмгәккә қарита американиң инкаси» темисидики мәхсус муһакимә йиғинида профессор шан робертс әпәнди доклат бәрмәктә. 2019-Йили 10-декабир, вашингтон.
Америка дөләт мәҗлиси бинасида өткүзүлгән «уйғур районидики мәҗбурий әмгәккә қарита американиң инкаси» темисидики мәхсус муһакимә йиғинида профессор шан робертс әпәнди доклат бәрмәктә. 2019-Йили 10-декабир, вашингтон.
RFA/Gülchéhre

Корона вирусиниң партлаш характерлиқ юқум тәһдити пәйда қилиши сәвәблик хитайдики һәрқайсий өлкә-шәһәрләр қамал қилинип, завут-фабрикалар иштин тохтиған иди. Гәрчә хитай һөкүмити 2-айниң ахиридин башлап ишләпчиқиришниң әслигә келиватқанлиқини билдүргән болсиму, әмма хәлқара таратқуларда юқум вәһимиси түпәйлидин хитай ишчилирини қайта ишқа кириштүрүшниң тәс болуватқанлиқи хәвәр қилинмақта.

Хитай таратқулирида 3-ай кириши биләнла «ешинча әмгәк күчи» намида зор түркүмдики уйғурларниң мәхсус айрупилан, пойизлар билән хитай өлкә-шәһәрлиридики завутларға ишләшкә әвәтиливатқанлиқи хәвәр қилинди. 

Радийомиз зияритини қобул қилған муһаҗирәттики бир қисим уйғурлар өзлириниң лагер яки кесим түрмиләрдики уруқ-туғқанлириниң йеқинда қоюп берилип, завутларда әмгәккә селиниватқанлиқи һәққидә хәвәр алғанлиқини билдүрди.

Уларниң билдүришичә, нөвәттә хитай завутлирида мәҗбурий ишқа селиниватқан уруқ-туғқанлири яки тонуш-билишлири һәргизму хитай һөкүмәт таратқулирида дейилгинидәк «йеза ешинча әмгәк күчлири» болмастин, бәлки алий мәлуматлиқ кишиләр икән. Йәни уларниң көпинчиси алий мәктәпләрдә оқуған, һөкүмәт органлири, дохтурхана вә башқа кәспий орунларда хизмәт қиливатқан яки тиҗарәт қилип өз тумушини яхши қамдаватқан йоқири сәвәйилик билим игилири икән.

Германийәдә ялғуз кишилик намайиш билән уйғурлар вәзийитини аңлитип келиватқан уйғур паалийәтчиси абдулла тохтиму бу һәқтә зияритимизни қобул қилди. Униң билдүрүшичә, иниси абдувәли тохти әслидә университетта компийотер инжинерлиқи кәспидә оқуған бир кәсп әһли болуп, нөвәттә у юрти йәркәндики лагер ичигә қурулған кийим-кечәк карханисиниң кесимчилик сехида мәҗбурий әмгәккә селинмақтикән. Абдувели тохти 2017-йили тутқун қилинип лагирға қамалғандин кейин намда «қоюп берилди» дәп елан қилинған болсиму, әмма у һазир мәҗбурий әмгәкикә тутулған икән.

Шиветсийәдики ибраһим әпәндиниң билдүришичә, у йеқинда юртидики туғқанлиридин иниси абдурәһим өмәр һәққидә учур алған. Униң иниси абдурәһим өмәр әслидә боксйорлуқ вә әркин челишиш қатарлиқ түрләр бойичә бирқанчә нөвәтлик хитай ичи вә сиртидики мусабиқиләргә қатнишип нәтиҗә қазанған тәнһәркәтчи икән. Әмма у 2017-йили тутқун қилинип лагерға қамалған. Лагерда бир мәзгиллик «меңә ююш тәрбийә» сидин кейин, һазир үрүмчидики мәлум лагер ичигә қурулған завутта тиккүчилик қилишқа селинмақтикән. 

Гүлзирә авулқан қизи илгири ғулҗадики мәлум лагерда 15 айлиқ тутқунлуқ һаятини баштин кәчүргән қазақ аялдур. У қоюп берилгәндин кейин, өзиниң лагердики кәчмишлири һәққидә һечқандақ учурни ашкарилимаслиқ шәрти билән 2018-йили қазақстандики аилиси билән җәм болған. Әмма у қазақстанға чиққандин кейин өзиниң ғулҗадики лагерда өткүзгән тутқунлуқ һаяти вә лагер ичидики пәләй завутида мәҗбурий әмгәккә селинған кәчмишлирини хәлқара таратқуларда ашкарилиған иди.

Гүлзирә ханимниң 5-март күни радийомизға билдүрүшичә, әйни чағда өзи мәҗбури әмгәккә селинған ғулҗадики пәләй завутида ишлигән сәпдашлириниң зор көпчилики алий мәктәп мәлумати бар кишиләр болуп, уларниң арисида дохтур вә оқутқучиларму бар икән.

Гүлзирә ханим йәнә өзи лагирға елип кетилиштин илгири юртида тиккүчилик билән бир аилиниң турмушини қамдап кәлгәнликини, оттура мәктәпни түгәткән қизиниң өз алдиға һөсүн түзәш мәһсулатлири дукини ачқанлиқини баян қилди. У өзи вә қизиниң лагерға қамилип бир мәзгиллик «меңә ююш тәрбийәси» дин кейин пәләй завутида мәҗбурий әмгәккә селинғанлиқини тилға алди.

Канада шәрқий түркистан җәмийитиниң рәиси туйғун абдувәлиму зияритимизни қобул қилип, өзиниң йеқинда лагирдин қоюп берилгән вә завутларда ишқа селиниватқан бир туғқан қериндашлириниң әһвалидин әнсирәватқанлиқини билдүрди.

Униң билдүрүшичә, униң у рәйһангүл абдувәли, гөһәрқиз абдувәли, нурәли абдувәли, ширәли абдувәли, мирзаәли абдувәли вә әнвәр абдувәли қатарлиқ 6 нәпәр қериндиши 2017-йили ақсуда тутқун қилинип, кәлпиндики лагерға қамалған икән. У йеқинда өзиниң 6 бир туғқан қериндишиниң 2019-йилиниң ахири лагердин қоюп берилгәнликини, әмма уларниң һазир кәлпиндики мәлум кийим тикиш завутида мәҗбурий әмгәккә селиниватқанлиқини башқиларниң вастиси билән аңлиғанлиқини билдүрди. 

Туйғун абдувәлиниң илгири сүрүшичә, униң қериндашлири лагерға тутулуштин илгири ақсу шәһиридә өз алдиға тиҗарәт қилип баяшат күн кәчүрүватқан яки һөкүмәт орунлирида ишләватқан хизмәтчиләр икән. 

Туйғун әпәнди йәнә нөвәттә муһаҗирәттики уйғурларни әндишигә селиватқан әһвалларниму тәкитләп өтти. У лагерларда бир нәччә йиллар йетип начар шараитта тени аҗизлап кәткән тутқунларниң әмдиликтә завутларда мәҗбурий әмгәккә селинса һазирқи корона вируси юқуми тез сүрәтта тарқиливатқан җиддий шараитта техиму зор хәтәрниң келип чиқидиғанлиқини әскәртип өтти.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт